EΠΟΧΕΣ ΠΑΓΕΤΩΝΩΝ

Έρχεται μια νέα εποχή παγετώνων; Ναι, υπάρχουν ενδείξεις ότι τα αργόσυρτα ποτάμια κινούμενου πάγου με την τεράστια διαβρωτική δύναμη θα επιστρέψουν.



Σήμερα κανείς δεν αμφισβητεί ότι ο πλανήτης μας πέρασε από μακριές περιόδους παγοκάλυψης και ότι οι υπάρχοντες παγετώνες είναι τα κατάλοιπα των μεγαλύτερων παγετώνων του παρελθόντος, που κάλυπταν πάνω από το 1/3 της γήινης επιφάνειας. Όταν στα μισά του 19ου αιώνα ο Ελβετός Λουί Αγκασίζ υποστήριξε ότι ένα μεγάλο μέρος της Γης ήταν κάποτε καλυμμένο με πάγους, σχεδόν χλευάστηκε από τους συναδέλφους του. Είχε συμπεράνει ότι ένα μεγάλο τμήμα της Βόρειας Ευρώπης ήταν καλυμμένο από πάγους και ονόμασε αυτή την περίοδο Μεγάλη Εποχή των Παγετώνων. Έκτοτε ήρθαν στο φως αδιάσειστες αποδείξεις όχι για μία, αλλά για πολλές μεγάλες περιόδους παγοκάλυψης της Γης.



Οι μεγάλοι παγετώνες



Στη μακρά ιστορία του ο πλανήτης μας γνώρισε τουλάχιστον τέσσερις μεγάλες περιόδους μεγάλου ψύχους, όπου σημαντικό μέρος της επιφάνειάς του καλυπτόταν από πάγους - όλη η Βόρεια Αμερική, η Κεντρική και Βόρεια Ευρώπη και μεγάλο μέρος της Ασίας. Αυτές τις περιόδους οι ειδικοί τις ονομάζουν παγετώδεις.



Κάθε παγετώδης περίοδος διακρίνεται από τους λεγόμενους Κύκλους του Μιλάνκοβιτς, πολύ ψυχρά διαστήματα, τα παγετώδη μέγιστα, τα οποία διακόπτονται από θερμότερες μεσοπαγετώδεις περιόδους. Η πιο πρόσφατη παγετώδης περίοδος, η λεγόμενη Πλειστοκαινική παγοκάλυψη, άρχισε πριν από δύο εκατομμύρια χρόνια και τελείωσε πριν από 10.000 χρόνια.



Το ήπιο κλίμα έγινε ψυχρότερο και σχηματίστηκαν οι πάγοι στις πολικές και υποπολικές περιοχές. Πριν από την Πλειστόκαινο εποχή υπάρχουν στοιχεία για δύο ακόμα παγετώδεις εποχές, κατά το τέλος της Προκαμβρίου εποχής, πριν από περίπου 600 εκατομμύρια χρόνια, και κατά το Πέρμιο, πριν από 225 εκατομμύρια χρόνια. Η πιο παλιά πιθανολογείται ότι συνέβη μεταξύ 2,5 και 2 δισεκατομμύρια χρόνια πριν.



Πιθανή αιτία της πρώτης παγετώδους περιόδου ήταν η φωτοσύνθεση από πρωτόγονους οργανισμούς οι οποίοι απορροφούσαν διοξείδιο του άνθρακα από την ατμόσφαιρα και απελευθέρωναν οξυγόνο -σε μεγάλο υψόμετρο σχημάτιζε όζον-, εμποδίζοντας ένα μέρος της ηλιακής ενέργειας να φτάνει στη Γη. Αυτά τα δύο στοιχεία προκάλεσαν πτώση της θερμοκρασίας της Γης και το σχηματισμό παγωμένων όγκων που σύντομα εξαπλώθηκαν σε τεράστιες περιοχές του πλανήτη.



Ακανόνιστες εμφανίσεις



Η πρώτη σοβαρή μελέτη των παγετώνων έγινε στην Κεντρική Ευρώπη, κατά μήκος των ποταμών που εκβάλλουν στο Δούναβη και οι οποίοι έδωσαν το όνομά τους στους παγετώνες. Η παλαιότερη παγετώδης περίοδος άρχισε πριν από 500.000 χρόνια -υπήρξαν και προγενέστερες- και την ονόμασαν Δουνάβια, ενώ η πιο πρόσφατη, που τελείωσε πριν από 10.500 χρόνια, πήρε το όνομα Βουρμ.



Η τελευταία φαίνεται ότι ήταν και η ψυχρότερη, με μέση θερμοκρασία χαμηλότερη κατά δέκα περίπου βαθμούς σε σχέση με τη σημερινή. Οι άλλοι παγετώνες ταξινομήθηκαν με τα ονόματα Γκιντς, Μίντελ και Ρις. Σ' αυτά τα φαινόμενα δεν υπάρχει ομοιομορφία ούτε στη διάρκεια ούτε στην έκταση ούτε στη μέση θερμοκρασία. Για παράδειγμα, η Δουνάβια διήρκεσε επί μισό σχεδόν εκατομμύριο χρόνια, ενώ η Βουρμ όχι περισσότερο από 65.000 χρόνια.



Στα μεσοδιαστήματα παρεμβάλλονταν θερμά διαλείμματα και οι πάγοι αποσύρονταν. Έτσι μιλάμε δικαιολογημένα για μεσοπαγετικές περιόδους κατά τη διάρκεια των ίδιων παγετώνων. Σήμερα η ευρωπαϊκή ταξινόμηση δε χρησιμοποιείται πια˙ αντικαταστάθηκε από την έννοια της φάσης, που υποδηλώνει μια περίοδο εξάπλωσης ή απόσυρσης των πάγων σε μια συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή.



Σωρεία αποδείξεων



Πώς μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι η θεωρία μας για τους παγετώνες είναι σωστή; Η κυριότερη απόδειξη για την ύπαρξη παγετώνων ήρθε από τη θάλασσα χάρη σ' ένα ισότοπο του οξυγόνου -ο πυρήνας του περιέχει δέκα αντί για οχτώ νετρόνια- που αφθονεί στους ωκεανούς κατά τις ψυχρές περιόδους.



Τα άτομα του ισοτόπου του οξυγόνου απορροφήθηκαν από τρηματοφόρους οργανισμούς που αποτελούν το πλαγκτόν και χρησίμευσαν στο σχηματισμό του κελύφους τους. Μερικά κελύφη που διατηρήθηκαν ως απολιθώματα έκαναν δυνατό τον προσδιορισμό της μέσης θερμοκρασίας, επιβεβαιώνοντας την εναλλαγή ψυχρών και θερμών περιόδων. Άλλη επιβεβαίωση της ύπαρξης παγετωδών περιόδων είναι τα δείγματα πάγου που συνέλεξαν οι επιστήμονες από την Ανταρκτική και τη Γροιλανδία.



Η μελέτη τους επέτρεψε την ανασυγκρότηση της ιστορίας του κλίματος μέχρι και πριν από 400.000 χρόνια. Αυτό έγινε δυνατό χάρη στην ανάλυση του οξυγόνου που περιείχαν οι εγκλωβισμένες στα στρώματα του πάγου φυσαλίδες αέρα. Επιπλέον υπάρχουν τα τεκμήρια που άφησαν οι ίδιοι οι άνθρωποι. Από τις βραχογραφίες που βρέθηκαν στο Λασκό και στο Σοβέ της Γαλλίας και στην Αλταμίρα της Ισπανίας αποκαλύφθηκε ότι ο ρινόκερος Coelodonta antiquitatis ήταν καλυμμένος από παχύ τρίχωμα.



Όλες οι αιτίες



Αν οι εποχές των παγετώνων θεωρούνται αναμφισβήτητο ιστορικό γεγονός, η κατανόηση των αιτιών που τις προκάλεσε δεν είναι καθόλου απλή. Αυτό συμβαίνει επειδή η γένεση των παγετώνων είναι ένα πολύπλοκο φαινόμενο που εξαρτάται από πολλούς παράγοντες. Σήμερα οι παγετωνολόγοι υποθέτουν μια σειρά από αιτίες που έχουν σχέση τόσο με τη Γη όσο και με το διάστημα.



Το πρώτο από τα εξωγενή αίτια σχετίζονται με την τεκτονική των πλακών. Οι μετατοπίσεις των λιθοσφαιρικών πλακών των ηπείρων μεταβάλλουν την κυκλοφορία των ρευμάτων και προκαλούν κλιματολογικές αλλαγές σε όλο τον πλανήτη. Η σύνθεση της γήινης ατμόσφαιρας παίζει επίσης καθοριστικό ρόλο, συγκρατώντας ή περιορίζοντας το διοξείδιο του άνθρακα, τα οξείδια του αζώτου και άλλα στοιχεία των οποίων η αύξηση ή μείωση επηρεάζει το φαινόμενο του θερμοκηπίου.



Υπάρχουν και τρία αστρονομικά αίτια: Η εκκεντρότητα της γήινης τροχιάς -το να είναι λιγότερο ή περισσότερο πεπλατυσμένη-, η οποία μεταβάλλεται κάθε 96.000 χρόνια, η μετάπτωση των Ισημερινών -το φαινόμενο όπου ο άξονας της Γης διαγράφει στο χώρο μια κίνηση σε σχήμα κώνου- σε μια περίοδο 26.000 χρόνων και, τέλος, η κλίση του άξονα της Γης, που μεταβάλλεται από 21 μοίρες και 39 πρώτα σε 24 μοίρες και 36 πρώτα με την πάροδο 41.000 χρόνων.



Αυτά τα στοιχεία δεν επηρεάζουν με τον ίδιο τρόπο το κλίμα της Γης, όμως ο Σέρβος επιστήμονας Μιλούτιν Μιλάνκοβιτς ανακάλυψε ότι ένας συγκεκριμένος συνδυασμός τους μπορεί να γίνει αιτία για να ξεκινήσει μια νέα παγετώδης περίοδος.



Ζοφερό μέλλον



Είδαμε ότι η τελευταία εποχή των παγετώνων τελείωσε πριν από μερικές χιλιάδες χρόνια. Σήμερα ο πλανήτης μας βρίσκεται, για να χρησιμοποιήσουμε την ορολογία των ειδικών, στη θερμή φάση μιας μεσοπαγετώδους περιόδου. Σύμφωνα με ορισμένους, ίσως προχωράμε προς μια νέα ψυχρή εποχή. Όπως εξηγεί ο παλαιοκλιματολόγος Τζορτζ Κούκλα από το Πανεπιστήμιο Κολούμπια (ΗΠΑ), "σήμερα οι θέσεις του Ήλιου και της Γης είναι ίδιες όπως πριν από 116.000 χρόνια, όταν ο πλανήτης μας βρισκόταν στο τέλος της μεσοπαγετώδους περιόδου που προηγήθηκε της τελευταίας προέλασης των πάγων. Δεν αποκλείεται η ιστορία να επαναληφθεί και μέσα σε 5.000 χρόνια οι πάγοι να επιστρέψουν και να καλύψουν τεράστιες ηπειρωτικές περιοχές". Άλλοι ειδικοί πιστεύουν ότι μια νέα εποχή παγετώνων ίσως επέλθει νωρίτερα, μετά από δύο με τέσσερις αιώνες.