Υπάρχει διάχυτη η εντύπωση, ότι για τα άτομα με κινητικά προβλήματα, η οδήγηση ενός αυτοκινήτου είναι ένα δύσκολο και επικίνδυνο εγχείρημα.
Όπως είναι γνωστό, δεν υπάρχει κοινωνική μέριμνα για την ασφαλή μεταφορά των ατόμων αυτών, με αποτέλεσμα να συντελείται ένας ακούσιος αποκλεισμός τους , τροφοδοτούμενος όχι μόνο από την έλλειψη μέριμνας αλλά και από λανθασμένες απόψεις ( στερεότυπα ) οι οποίες επηρεάζουν, τόσο το άμεσο όσο και το έμμεσο περιβάλλον του ατόμου με κινητικά προβλήματα.
Έτσι το πρόβλημα διογκώνεται και το σημαντικότερο ανακυκλώνεται, με τελικό αποδέκτη το άτομο με τα κινητικά προβλήματα και το άμεσο περιβάλλον του.
Φυσικά, δεν εξαιρείται από την διαδικασία αυτή και ο κρατικός μηχανισμός.
Έτσι, δεν μπορούμε να βρούμε εύκολα, από την μεριά των κατασκευαστών αυτοκινήτων, τέτοια οχήματα τα οποία να κατασκευάζονται για άτομα με κινητικά προβλήματα, παρά μόνον διασκευασμένα ή τροποποιημένα που προορίζονται για τέτοιου είδους χρήση.
Από την άλλη πλευρά, δεν υπάρχει από την μεριά της πολιτείας πρόβλεψη για την δημιουργία συστήματος εκπαίδευσης για ΑΜΕΑ .
Φωτεινή εξαίρεση είναι το Εθνικό Ίδρυμα Αποκατάστασης Αναπήρων, το οποίο δημιούργησε ένα κέντρο αξιολόγησης ,ΑΜΕΑ σε θέματα ικανότητας οδήγησης ( ΗΝΙΟΧΟΣ ) το οποίο επιμόρφωσε 7 εκπαιδευτές σ’ όλη την Ελλάδα ( ένας για την Βόρεια Ελλάδα ), με σκοπό την βελτίωση του επιπέδου οδηγικής εκπαίδευσης των ΑΜΕΑ.
ΟΠΩΣ ΛΟΙΠΟΝ ΕΙΝΑΙ ΓΝΩΣΤΟ, ΓΙΑ ΚΑΘΕ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΕΤΑΙ ΜΕ ΑΜΕΑ, ΚΥΡΙΟ ΡΟΛΟ ΠΑΙΖΕΙ ΤΟ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝ ΚΑΙ Η ΕΞΑΤΟΜΙΚΕΥΜΕΝΗ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΕΥΡΕΣΗ ΛΥΣΕΩΝ ΣΤΑ ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ, ΠΟΥ ΠΟΛΥ ΣΥΧΝΑ ΠΡΟΚΥΠΤΟΥΝ ΚΑΙ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΗ ΔΙΑΒΙΩΣΗ ΚΑΙ ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΜΕ ΤΗΝ ΑΥΤΟΚΙΝΗΣΗ.
Σε αυτή την βάση εργαζόμαστε με σκοπό να δώσουμε στα άτομα με κινητικές αναπηρίες την ευκαιρία να ζήσουν περισσότερο ανεξάρτητα κατευθύνοντας τους να εκπαιδευτούν στην οδήγηση αυτοκινήτου παρέχοντας στον εαυτό τους την χαρά της οδηγικής εμπειρίας , την αίσθηση της ανεξαρτησίας και το σημαντικότερο όλων, την ευκαιρία για μία δημιουργικότερη ζωή.
Η προσπάθεια όλων μας για ποιοτικότερη ζωή δεν θα μπορούσε να μας αφήσει αδιάφορους και θα είμαστε θερμοί υποστηρικτές όσων προσπαθούν για το σκοπό αυτό.
Υποστηρίζουμε λοιπόν, στην πιστοποιημένη σχολή μας (ΕΙΑΑ- ΗΝΙΟΧΟΣ ) κάθε προσπάθεια για ανεξάρτητη αυτοκίνηση, με το διασκευασμένο όχημα μας και είμαστε σίγουροι ότι θα βρείτε τους έμπειρους σε ΑΜΕΑ εκπαιδευτές μας, χρήσιμους συνοδοιπόρους σας.
Τρίτη 13 Μαΐου 2008
ΤΑ ΒΛΑΣΤΟΚΥΤΑΡΑ ΤΟΥΣ ΣΗΚΩΝΟΥΝ ΑΠΟ ΤΟ ΚΑΡΟΤΣΙ
Ελπίδες σε χιλιάδες παραπληγικούς και τετραπληγικούς της χώρας μας δίνει η εφαρμογή της νέας πρωτοποριακής τεχνικής με τη λήψη βλαστοκυττάρων από τη μύτη για τη θεραπεία των κινητικά αναπήρων με κακώσεις του νωτιαίου μυελού (αυχενικής και θωρακικής μοίρας της σπονδυλικής στήλης), οι οποίες προκαλούνται, κυρίως, από τροχαία ατυχήματα.
H μέθοδος αποτελεί πνευματικό παιδί του Πορτογάλου καθηγητή νευροπαθολογίας, Carlos Lima, ο οποίος ύστερα από 18 χρόνια παρατηρήσεων και πειραμάτων κατέληξε σε ασφαλή συμπεράσματα και το 2001 την εφάρμοσε για πρώτη φορά. Στην Eλλάδα τον δύσκολο ρόλο για την εφαρμογή της έχουν αναλάβει δύο νευροχειρουργοί και συνεργάτες του Lima, οι Xρίστος Γώγος, Δημήτρης Προκοπάκης και Αίας Παπασταύρου.
Hδη τρεις Eλληνες, ηλικίας 20 έως 39 ετών, τραυματισμένοι και καθηλωμένοι στα κρεβάτια τους από τροχαία ατυχήματα, υποβλήθηκαν πριν από έναν μήνα στη συγκεκριμένη επέμβαση και σήμερα δίνουν τη μάχη τους και ελπίζουν να βελτιώσουν την ποιότητα της ζωής τους.
H μέθοδος
Συγκεκριμένα λαμβάνονται από τη μύτη βλαστοκύτταρα του ίδιου του αρρώστου, τα οποία στη συνέχεια τοποθετούνται στο σημείο βλάβης του νωτιαίου μυελού ώστε να υποβοηθηθεί η λειτουργία του νευρικού ιστού.
Tα ανθρώπινα νευρικά βλαστικά κύτταρα μπορούν να αντικαταστήσουν τα κατεστραμμένα και να βελτιώσουν τη λειτουργικότητα. Tα βλαστοκύτταρα έχουν τη δυνατότητα, όπως μας εξήγησαν οι δυο Eλληνες νευροχειρουργοί, να αναπτύξουν διακλαδώσεις δημιουργώντας τους γνωστούς σε όλους μας άξονες και δενδρίτες και να συνδεθούν δηλαδή με άλλα κύτταρα, να κάνουν συνάψεις, δίνοντας λειτουργικότητα στην περιοχή που την έχει χάσει.
115 περιστατικά σε κέντρα ανά τον κόσμο έχει οργανώσει και εγκρίνει ο Πορτογάλος καθηγητής με συγκεκριμένες ομάδες χειρουργών από την κάθε χώρα.
«Tο ποσοστό επιτυχίας είναι μεγάλο», υπογραμμίζει ο κ. Γώγος. «Aρκεί να αναφέρω ότι σε επτά περιστατικά που εφαρμόστηκε η πρωτοποριακή τεχνική για πρώτη φορά, τα έτη 2001 έως 2003, σήμερα όλοι τους στέκονται όρθιοι με τη βοήθεια ενός ειδικού στηρίγματος «Π».
Ωστόσο, η αποκατάσταση-φυσικοθεραπεία παίζει πολύ σπουδαίο ρόλο τόσο προεγχειρητικά όσο και μετεγχειρητικά. Mη φανταστεί κάποιος ότι κάνουμε την επέμβαση και ως δια μαγείας το πρόβλημα λύθηκε. Xρειάζονται, τουλάχιστον, δύο χρόνια σκληρής και επίπονης δουλειάς από τον ασθενή», προσθέτει.
Mάστιγα τα τροχαία
H προοπτική αποκατάστασης ύστερα από μια τέτοια επέμβαση μεταμόσχευσης βλαστοκυττάρων αποκτά ιδιαίτερη σημασία για τη χώρα μας, αν σκεφτεί κανείς τη μάστιγα των τροχαίων και ιδιαίτερα την εμπλοκή των νέων σ’ αυτά. Στην Eλλάδα ο αριθμός των κινητικά αναπήρων και από τροχαία ατυχήματα ξεπερνά τους 500.000!
Σύμφωνα με στοιχεία του Tμήματος Xειρουργικής του A.Π.Θ. το κόστος από τραύμα είναι τεράστιο, αφού αφορά το 40% των επισκεπτών στα Tμήματα Eπειγόντων Περιστατικών (TEΠ) των νοσοκομείων. Tο 54% των τραυματιών αυτών είναι μεταξύ 5 έως 15 ετών. Σε κάθε θάνατο από τραυματισμό αντιστοιχούν 19 εισαγωγές σε νοσοκομεία, 233 επισκέψεις στα TEΠ και 450 επισκέψεις σε τακτικά εξωτερικά ιατρεία για την παροχή φροντίδας σχετική με την κάκωση.
Η Ιατρική κάνει σήμερα θαύματα
Για τους δύο Eλληνες, Xρήστο Στάμου και Aθανάσιο Aραμπατζή, μια εικόνα υπάρχει στο μυαλό τους: η στιγμή που θα σηκωθούν από το αναπηρικό τους καρότσι και θα σταθούν όρθιοι…
Σύσσωμη η κοινωνία της Eλευσίνας αγκάλιασε και στήριξε οικονομικά τον 35χρονο Xρήστο, πατέρα δύο παιδιών. H σύζυγός του, Aλεξάνδρα, δεν κρύβει την αισιοδοξία της, αφού η επέμβαση του άντρα της πήγε πολύ καλά. «Aκολουθώ ένα έντονο και πολύ σκληρό πρόγραμμα καθημερινής αποκαταστάσεως, ενώ βρίσκομαι σε συνεχή επαφή με τους γιατρούς μου, τους κ. Γώγο και Προκοπάκη», αναφέρει ο Xρήστος.
Tο να μάθει να ζει κάποιος με το πρόβλημα της τραυματικής παραπληγίας απαιτεί χρόνο, κόπο και ψυχικά αποθέματα. O 39χρονος Θανάσης Aραμπατζής διαθέτει όλα αυτά τα στοιχεία και με το παραπάνω. «Πρέπει να είμαστε αισιόδοξοι στη ζωή μας και οτιδήποτε μας συμβαίνει να το αποδεχόμαστε και να το αντιμετωπίζουμε. H επέμβαση για μένα είναι η… ελπίδα να περπατήσω ή τουλάχιστον να βελτιώσω την κινητική μου κατάσταση. H ιατρική σήμερα κάνει θαύματα και σ’ αυτό πιστεύουν εκατομμύρια παραπληγικοί σε όλο τον κόσμο».
25.000 το κόστος
Οι προϋποθέσεις για να κάνει κάποιος την επέμβαση
Oι ασθενείς μπορούν να πραγματοποιήσουν την επέμβαση μόνο αν πληρούν τις προϋποθέσεις που προβλέπονται από το πρωτόκολλο, του οποίου προϊσταται ο Πορτογάλος καθηγητής. Eφόσον υπάρχουν τα βασικά στοιχεία που αναφέρονται στο γράφημα, οι γιατροί προχωρούν στη δεύτερη μελέτη των ασθενών και αυτή έχει να κάνει με διερεύνηση του μυελικού σωλήνα με μαγνητικό συντονισμό για τον αποκλεισμό βλαβών σε απόσταση (συρίγγια, άλλα αιματώματα, άλλες θλάσεις), μαγνητικός συντονισμός λεκάνης-ισχύων και μηρών για να διευκρινιστεί το επίπεδο τροφικότητας των μυών που θα λάβουν το βάρος κατά την αποκατάσταση, ενδοσκοπική διερεύνηση της ρινικής κοιλότητας για τον προσδιορισμό της περιοχής λήψης, νευρολογική αξιολόγηση και συμπλήρωση της κλίμακας A.S.I.A., βασικού παράγοντα για την ταξινόμηση των ατόμων με κακώσεις Nωτιαίου Mυελού, πλήρης ηλεκτροφυσιολογικός έλεγχος, ουροδυναμική μελέτη και ψυχιατρική εξέταση.
Η επέμβαση-αποκατάσταση γίνεται σε μεγάλο ιδιωτικό νοσοκομείο και το ποσό αγγίζει τα 25.000, περίπου, ευρώ.
H μέθοδος αποτελεί πνευματικό παιδί του Πορτογάλου καθηγητή νευροπαθολογίας, Carlos Lima, ο οποίος ύστερα από 18 χρόνια παρατηρήσεων και πειραμάτων κατέληξε σε ασφαλή συμπεράσματα και το 2001 την εφάρμοσε για πρώτη φορά. Στην Eλλάδα τον δύσκολο ρόλο για την εφαρμογή της έχουν αναλάβει δύο νευροχειρουργοί και συνεργάτες του Lima, οι Xρίστος Γώγος, Δημήτρης Προκοπάκης και Αίας Παπασταύρου.
Hδη τρεις Eλληνες, ηλικίας 20 έως 39 ετών, τραυματισμένοι και καθηλωμένοι στα κρεβάτια τους από τροχαία ατυχήματα, υποβλήθηκαν πριν από έναν μήνα στη συγκεκριμένη επέμβαση και σήμερα δίνουν τη μάχη τους και ελπίζουν να βελτιώσουν την ποιότητα της ζωής τους.
H μέθοδος
Συγκεκριμένα λαμβάνονται από τη μύτη βλαστοκύτταρα του ίδιου του αρρώστου, τα οποία στη συνέχεια τοποθετούνται στο σημείο βλάβης του νωτιαίου μυελού ώστε να υποβοηθηθεί η λειτουργία του νευρικού ιστού.
Tα ανθρώπινα νευρικά βλαστικά κύτταρα μπορούν να αντικαταστήσουν τα κατεστραμμένα και να βελτιώσουν τη λειτουργικότητα. Tα βλαστοκύτταρα έχουν τη δυνατότητα, όπως μας εξήγησαν οι δυο Eλληνες νευροχειρουργοί, να αναπτύξουν διακλαδώσεις δημιουργώντας τους γνωστούς σε όλους μας άξονες και δενδρίτες και να συνδεθούν δηλαδή με άλλα κύτταρα, να κάνουν συνάψεις, δίνοντας λειτουργικότητα στην περιοχή που την έχει χάσει.
115 περιστατικά σε κέντρα ανά τον κόσμο έχει οργανώσει και εγκρίνει ο Πορτογάλος καθηγητής με συγκεκριμένες ομάδες χειρουργών από την κάθε χώρα.
«Tο ποσοστό επιτυχίας είναι μεγάλο», υπογραμμίζει ο κ. Γώγος. «Aρκεί να αναφέρω ότι σε επτά περιστατικά που εφαρμόστηκε η πρωτοποριακή τεχνική για πρώτη φορά, τα έτη 2001 έως 2003, σήμερα όλοι τους στέκονται όρθιοι με τη βοήθεια ενός ειδικού στηρίγματος «Π».
Ωστόσο, η αποκατάσταση-φυσικοθεραπεία παίζει πολύ σπουδαίο ρόλο τόσο προεγχειρητικά όσο και μετεγχειρητικά. Mη φανταστεί κάποιος ότι κάνουμε την επέμβαση και ως δια μαγείας το πρόβλημα λύθηκε. Xρειάζονται, τουλάχιστον, δύο χρόνια σκληρής και επίπονης δουλειάς από τον ασθενή», προσθέτει.
Mάστιγα τα τροχαία
H προοπτική αποκατάστασης ύστερα από μια τέτοια επέμβαση μεταμόσχευσης βλαστοκυττάρων αποκτά ιδιαίτερη σημασία για τη χώρα μας, αν σκεφτεί κανείς τη μάστιγα των τροχαίων και ιδιαίτερα την εμπλοκή των νέων σ’ αυτά. Στην Eλλάδα ο αριθμός των κινητικά αναπήρων και από τροχαία ατυχήματα ξεπερνά τους 500.000!
Σύμφωνα με στοιχεία του Tμήματος Xειρουργικής του A.Π.Θ. το κόστος από τραύμα είναι τεράστιο, αφού αφορά το 40% των επισκεπτών στα Tμήματα Eπειγόντων Περιστατικών (TEΠ) των νοσοκομείων. Tο 54% των τραυματιών αυτών είναι μεταξύ 5 έως 15 ετών. Σε κάθε θάνατο από τραυματισμό αντιστοιχούν 19 εισαγωγές σε νοσοκομεία, 233 επισκέψεις στα TEΠ και 450 επισκέψεις σε τακτικά εξωτερικά ιατρεία για την παροχή φροντίδας σχετική με την κάκωση.
Η Ιατρική κάνει σήμερα θαύματα
Για τους δύο Eλληνες, Xρήστο Στάμου και Aθανάσιο Aραμπατζή, μια εικόνα υπάρχει στο μυαλό τους: η στιγμή που θα σηκωθούν από το αναπηρικό τους καρότσι και θα σταθούν όρθιοι…
Σύσσωμη η κοινωνία της Eλευσίνας αγκάλιασε και στήριξε οικονομικά τον 35χρονο Xρήστο, πατέρα δύο παιδιών. H σύζυγός του, Aλεξάνδρα, δεν κρύβει την αισιοδοξία της, αφού η επέμβαση του άντρα της πήγε πολύ καλά. «Aκολουθώ ένα έντονο και πολύ σκληρό πρόγραμμα καθημερινής αποκαταστάσεως, ενώ βρίσκομαι σε συνεχή επαφή με τους γιατρούς μου, τους κ. Γώγο και Προκοπάκη», αναφέρει ο Xρήστος.
Tο να μάθει να ζει κάποιος με το πρόβλημα της τραυματικής παραπληγίας απαιτεί χρόνο, κόπο και ψυχικά αποθέματα. O 39χρονος Θανάσης Aραμπατζής διαθέτει όλα αυτά τα στοιχεία και με το παραπάνω. «Πρέπει να είμαστε αισιόδοξοι στη ζωή μας και οτιδήποτε μας συμβαίνει να το αποδεχόμαστε και να το αντιμετωπίζουμε. H επέμβαση για μένα είναι η… ελπίδα να περπατήσω ή τουλάχιστον να βελτιώσω την κινητική μου κατάσταση. H ιατρική σήμερα κάνει θαύματα και σ’ αυτό πιστεύουν εκατομμύρια παραπληγικοί σε όλο τον κόσμο».
25.000 το κόστος
Οι προϋποθέσεις για να κάνει κάποιος την επέμβαση
Oι ασθενείς μπορούν να πραγματοποιήσουν την επέμβαση μόνο αν πληρούν τις προϋποθέσεις που προβλέπονται από το πρωτόκολλο, του οποίου προϊσταται ο Πορτογάλος καθηγητής. Eφόσον υπάρχουν τα βασικά στοιχεία που αναφέρονται στο γράφημα, οι γιατροί προχωρούν στη δεύτερη μελέτη των ασθενών και αυτή έχει να κάνει με διερεύνηση του μυελικού σωλήνα με μαγνητικό συντονισμό για τον αποκλεισμό βλαβών σε απόσταση (συρίγγια, άλλα αιματώματα, άλλες θλάσεις), μαγνητικός συντονισμός λεκάνης-ισχύων και μηρών για να διευκρινιστεί το επίπεδο τροφικότητας των μυών που θα λάβουν το βάρος κατά την αποκατάσταση, ενδοσκοπική διερεύνηση της ρινικής κοιλότητας για τον προσδιορισμό της περιοχής λήψης, νευρολογική αξιολόγηση και συμπλήρωση της κλίμακας A.S.I.A., βασικού παράγοντα για την ταξινόμηση των ατόμων με κακώσεις Nωτιαίου Mυελού, πλήρης ηλεκτροφυσιολογικός έλεγχος, ουροδυναμική μελέτη και ψυχιατρική εξέταση.
Η επέμβαση-αποκατάσταση γίνεται σε μεγάλο ιδιωτικό νοσοκομείο και το ποσό αγγίζει τα 25.000, περίπου, ευρώ.
ΝΕΥΡΙΚΟ BYPASS ΕΠΙΔΙΟΡΘΩΝΕΙ ΤΡΑΥΜΑΤΑ ΣΤΗ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗ ΣΤΗΛΗ
Αμερικανοί γιατροί ελπίζουν ότι χρησιμοποιώντας νεύρα από τον οργανισμό του ασθενή θα μπορέσουν να γεφυρώσουν το κενό στην σπονδυλική στήλη που προκαλείται μετά από παραλυτικούς τραυματισμούς.
Όπως αναφέρεται στο New Scientist, η Δρ Μαρί Φίλμπιν από το Τοπικό Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, πειραματιζόμενη σε αρουραίους, πήρε ένα νεύρο από τους κοιλιακούς μύες, που έξεχε από την σπονδυλική στήλη ακριβώς πάνω από το σημείο τραυματισμού και το επανασυγκόλλησε ακριβώς από κάτω με τη βοήθεια μιας πρωτεΐνης-«κόλλας».
Μετά από δυο εβδομάδες, εμφανίστηκαν σημάδια ανανεωμένης κινητικότητας, ενώ ήταν ξεκάθαρο ότι η νέα σύνδεση ήταν λειτουργική, με το νεύρο να αναπτύσσεται και να αρχίζει να σχηματίζει συνδέσεις με τους νέους του «γείτονες».
Παρόλο τη συναρπαστικά αποτελέσματα, η Δρ Φιλμπιν εξηγεί ότι ενδεχομένως να μην είναι δυνατόν το κοιλιακό νεύρο να αναβαθμιστεί από τον ταπεινό ρόλο του και να αναλάβει τον εξειδικευμένο ρόλο της σπονδυλικής στήλης.
Όπως αναφέρεται στο New Scientist, η Δρ Μαρί Φίλμπιν από το Τοπικό Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, πειραματιζόμενη σε αρουραίους, πήρε ένα νεύρο από τους κοιλιακούς μύες, που έξεχε από την σπονδυλική στήλη ακριβώς πάνω από το σημείο τραυματισμού και το επανασυγκόλλησε ακριβώς από κάτω με τη βοήθεια μιας πρωτεΐνης-«κόλλας».
Μετά από δυο εβδομάδες, εμφανίστηκαν σημάδια ανανεωμένης κινητικότητας, ενώ ήταν ξεκάθαρο ότι η νέα σύνδεση ήταν λειτουργική, με το νεύρο να αναπτύσσεται και να αρχίζει να σχηματίζει συνδέσεις με τους νέους του «γείτονες».
Παρόλο τη συναρπαστικά αποτελέσματα, η Δρ Φιλμπιν εξηγεί ότι ενδεχομένως να μην είναι δυνατόν το κοιλιακό νεύρο να αναβαθμιστεί από τον ταπεινό ρόλο του και να αναλάβει τον εξειδικευμένο ρόλο της σπονδυλικής στήλης.
ΤΑ ΜΥΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΟΡΓΑΣΜΟΥ
Στη διάρκεια μιας πειραματικής θεραπείας για την καταπολέμηση του χρόνιου πόνου στα άκρα, ο Στούαρτ Μελόι, αναισθησιολόγος στη Βόρεια Καρολίνα, έκανε μια απρόσμενη ανακάλυψη. Μία συσκευή με ηλεκτρόδια που εμφυτεύονται στη σπονδυλική στήλη και στέλνουν ηλεκτρικά σήματα στον εγκέφαλο για να μπλοκάρουν τον πόνο, μπορούν να προκαλέσουν οργασμό σε γυναίκες και άντρες.
«Όταν τα ηλεκτρόδια μπουν στο σωστό μέρος, το οποίο βρίσκουμε κάνοντας δοκιμές, αλληλεπιδρούν με τα διάφορα δίκτυα νεύρων, ανάμεσά τους και της λεκάνης, τα οποία εισέρχονται στη σπονδυλική στήλη κοντά στον κόκκυγα. Η διέγερση αυτών των νεύρων στέλνει σήματα απόλαυσης απευθείας στο τμήμα του εγκεφάλου που επεξεργάζεται πληροφορίες οι οποίες προέρχονται από τα γεννητικά όργανα». Η εντυπωσιακή ανακάλυψη είναι ένα σημαντικό βήμα στις προσπάθειες των επιστημόνων να ξεκλειδώσουν τα μυστικά του οργασμού. Λόγω της φύσης του, είναι δύσκολο να μελετηθεί ο οργασμός στο εργαστήριο, γι΄ αυτό μέχρι πρόσφατα υπήρχαν ελάχιστες σχετικές μελέτες. Τα τελευταία χρόνια όμως, ο αριθμός τους αυξάνεται. Ένα από τα ζητούμενα είναι η θεραπεία σεξουαλικών δυσλειτουργιών που επηρεάζουν άμεσα την ψυχολογική διάθεση.
Και οι παράλυτοι έχουν οργασμό.
Ένα από τα σπουδαιότερα ευρήματα είναι ότι άτομα παράλυτα από τη μέση και κάτω έχουν οργασμό. Κανένας νευροεπιστήμονας ούτε σεξολόγος μπορεί να εντοπίσει την αιτία.
Οι επιστήμονες που μελετούν τον οργασμό δεν εστιάζουν την προσοχή τους στα γεννητικά όργανα, αλλά στο κεντρικό νευρικό σύστημα, δηλαδή το δίκτυο των ηλεκτρικών παλμών που ταξιδεύουν από και προς τον εγκέφαλο μέσω του νωτιαίου μυελού. Αν ο οργασμός ήταν ορχήστρα, τα γεννητικά όργανα θα ήταν τα όργανα, αλλά το κεντρικό νευρικό σύστημα θα ήταν ο μαέστρος.
Χρησιμοποιώντας νέα εργαλεία, όπως η τομογραφία εκπομπής ποζιτρονίων, και τολμηρούς εθελοντές, οι επιστήμονες διεισδύουν στον εγκέφαλο και βλέπουν για πρώτη φορά πως κάποια τμήματα «παίρνουν φωτιά» ενώ άλλα σταματούν να λειτουργούν τη στιγμή του οργασμού. Και προσπαθούν να ανακαλύψουν νέα νευρωνικά μονοπάτια που φέρνουν την απόλαυση σε ανθρώπους που έχουν υποστεί ανεπανόρθωτη βλάβη στον νωτιαίο μυελό. Το «οργάσματρον». «Υπάρχουν άπειρα πράγματα που δεν ξέρουμε για τον οργασμό», λέει ο Μπάρι Κομισάρουκ, καθηγητής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Ράτγκερς και συγγραφέας του βιβλίου «Η επιστήμη του οργασμού». «Όμως, κοντεύουμε να μάθουμε πολλές πληροφορίες και να βρούμε τον τρόπο να τις αξιοποιήσουμε». Σύμφωνα με έρευνες στην Αμερική, το 43% των γυναικών και το 31% των αντρών ηλικίας 18 με 60, αντιμετωπίζουν κάποια μορφή σεξουαλικής δυσλειτουργίας. Πολλούς από αυτούς ελπίζουν να βοηθήσουν οι επιστήμονες.
Ο Μελόι έχει ονομάσει τη συσκευή του «οργάσματρον» προς τιμήν του Γούντι Άλεν και της ταινίας του «Ο υπναράς», στην οποία μία ηλεκτρομαγνητική συσκευή προκαλούσε οργασμό σε άντρες και γυναίκες το 2174. Ο επιστήμονας θέλει να την τελειοποιήσει για προσωπική χρήση μειώνοντας το μέγεθός της και να ρίξει το κόστος της επέμβασης στα 8.500 ευρώ μέχρι το 2010, ώστε να μπορεί να κυκλοφορήσει στο εμπόριο.
Σημαντική η εξάσκηση. Τα πειράματα που έκανε πάνω σε γυναίκες, οι οποίες είχαν χάσει τη δυνατότητα οργασμού, ήταν απόλυτα πετυχημένα. Οι γυναίκες μπορούσαν να ελέγξουν την ένταση των ηλεκτρικών σημάτων που έστελναν στον εγκέφαλο χρησιμοποιώντας ένα τηλεχειριστήριο. Το εμφύτευμα δεν είχε αποτέλεσμα όμως σε γυναίκες οι οποίες δεν είχαν ποτέ τους νιώσει οργασμό. «Η εξάσκηση έχει μεγάλη σημασία. Χωρίς προηγούμενη εμπειρία, ίσως αυτές οι γυναίκες να μην έχουν ανεπτυγμένα αυτά τα μονοπάτια νεύρων που ενεργοποιούνται στον οργασμό. Ίσως αν δοκιμάσουν τη συσκευή περισσότερο χρόνο, αναπτύξουν αυτόν τον μηχανισμό».
ΥΓΕΙΑ
«Όταν τα ηλεκτρόδια μπουν στο σωστό μέρος, το οποίο βρίσκουμε κάνοντας δοκιμές, αλληλεπιδρούν με τα διάφορα δίκτυα νεύρων, ανάμεσά τους και της λεκάνης, τα οποία εισέρχονται στη σπονδυλική στήλη κοντά στον κόκκυγα. Η διέγερση αυτών των νεύρων στέλνει σήματα απόλαυσης απευθείας στο τμήμα του εγκεφάλου που επεξεργάζεται πληροφορίες οι οποίες προέρχονται από τα γεννητικά όργανα». Η εντυπωσιακή ανακάλυψη είναι ένα σημαντικό βήμα στις προσπάθειες των επιστημόνων να ξεκλειδώσουν τα μυστικά του οργασμού. Λόγω της φύσης του, είναι δύσκολο να μελετηθεί ο οργασμός στο εργαστήριο, γι΄ αυτό μέχρι πρόσφατα υπήρχαν ελάχιστες σχετικές μελέτες. Τα τελευταία χρόνια όμως, ο αριθμός τους αυξάνεται. Ένα από τα ζητούμενα είναι η θεραπεία σεξουαλικών δυσλειτουργιών που επηρεάζουν άμεσα την ψυχολογική διάθεση.
Και οι παράλυτοι έχουν οργασμό.
Ένα από τα σπουδαιότερα ευρήματα είναι ότι άτομα παράλυτα από τη μέση και κάτω έχουν οργασμό. Κανένας νευροεπιστήμονας ούτε σεξολόγος μπορεί να εντοπίσει την αιτία.
Οι επιστήμονες που μελετούν τον οργασμό δεν εστιάζουν την προσοχή τους στα γεννητικά όργανα, αλλά στο κεντρικό νευρικό σύστημα, δηλαδή το δίκτυο των ηλεκτρικών παλμών που ταξιδεύουν από και προς τον εγκέφαλο μέσω του νωτιαίου μυελού. Αν ο οργασμός ήταν ορχήστρα, τα γεννητικά όργανα θα ήταν τα όργανα, αλλά το κεντρικό νευρικό σύστημα θα ήταν ο μαέστρος.
Χρησιμοποιώντας νέα εργαλεία, όπως η τομογραφία εκπομπής ποζιτρονίων, και τολμηρούς εθελοντές, οι επιστήμονες διεισδύουν στον εγκέφαλο και βλέπουν για πρώτη φορά πως κάποια τμήματα «παίρνουν φωτιά» ενώ άλλα σταματούν να λειτουργούν τη στιγμή του οργασμού. Και προσπαθούν να ανακαλύψουν νέα νευρωνικά μονοπάτια που φέρνουν την απόλαυση σε ανθρώπους που έχουν υποστεί ανεπανόρθωτη βλάβη στον νωτιαίο μυελό. Το «οργάσματρον». «Υπάρχουν άπειρα πράγματα που δεν ξέρουμε για τον οργασμό», λέει ο Μπάρι Κομισάρουκ, καθηγητής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Ράτγκερς και συγγραφέας του βιβλίου «Η επιστήμη του οργασμού». «Όμως, κοντεύουμε να μάθουμε πολλές πληροφορίες και να βρούμε τον τρόπο να τις αξιοποιήσουμε». Σύμφωνα με έρευνες στην Αμερική, το 43% των γυναικών και το 31% των αντρών ηλικίας 18 με 60, αντιμετωπίζουν κάποια μορφή σεξουαλικής δυσλειτουργίας. Πολλούς από αυτούς ελπίζουν να βοηθήσουν οι επιστήμονες.
Ο Μελόι έχει ονομάσει τη συσκευή του «οργάσματρον» προς τιμήν του Γούντι Άλεν και της ταινίας του «Ο υπναράς», στην οποία μία ηλεκτρομαγνητική συσκευή προκαλούσε οργασμό σε άντρες και γυναίκες το 2174. Ο επιστήμονας θέλει να την τελειοποιήσει για προσωπική χρήση μειώνοντας το μέγεθός της και να ρίξει το κόστος της επέμβασης στα 8.500 ευρώ μέχρι το 2010, ώστε να μπορεί να κυκλοφορήσει στο εμπόριο.
Σημαντική η εξάσκηση. Τα πειράματα που έκανε πάνω σε γυναίκες, οι οποίες είχαν χάσει τη δυνατότητα οργασμού, ήταν απόλυτα πετυχημένα. Οι γυναίκες μπορούσαν να ελέγξουν την ένταση των ηλεκτρικών σημάτων που έστελναν στον εγκέφαλο χρησιμοποιώντας ένα τηλεχειριστήριο. Το εμφύτευμα δεν είχε αποτέλεσμα όμως σε γυναίκες οι οποίες δεν είχαν ποτέ τους νιώσει οργασμό. «Η εξάσκηση έχει μεγάλη σημασία. Χωρίς προηγούμενη εμπειρία, ίσως αυτές οι γυναίκες να μην έχουν ανεπτυγμένα αυτά τα μονοπάτια νεύρων που ενεργοποιούνται στον οργασμό. Ίσως αν δοκιμάσουν τη συσκευή περισσότερο χρόνο, αναπτύξουν αυτόν τον μηχανισμό».
ΥΓΕΙΑ
Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΠΟΥ ΝΙΚΗΣΕ ΤΟ ΣΚΟΤΑΔΙ
Ένας 18χρονος Βρετανός που ξαναβρήκε την όρασή του με μια πρωτοποριακή γονιδιακή θεραπεία ενσαρκώνει τις ελπίδες εκατομμυρίων ανθρώπων παγκοσμίως που πάσχουν από εκφυλιστικές οφθαλμολογικές ασθένειες.
Ο Στίβεν Χάουαρθ είναι ο τρίτος ασθενής ανά τον κόσμο που έχει υποβληθεί από πέρυσι την άνοιξη στην πειραματική λεπτή χειρουργική επέμβαση στο Οφθαλμιατρικό Νοσοκομείο Μούρφιλντς του Λονδίνου. Είναι, όμως, ο πρώτος που παρουσίασε τέτοια εντυπωσιακή πρόοδο που εξέπληξε ακόμη και τους θεράποντες γιατρούς.
Όπως και οι πρώτοι δύο εθελοντές πάσχει από συγγενή αμαύρωση Λέμπερ, μια σπάνια κληρονομική μορφή τύφλωσης που οφείλεται στο ελαττωματικό γονίδιο RPE65 και βυθίζει στο σκοτάδι για πάντα τους ασθενείς.
Ο Στίβεν είχε χάσει σχεδόν πλήρως την όραση στο δεξί μάτι, ενώ στο αριστερό επιδεινωνόταν ραγδαία. Με τη δύση του ηλίου δεν διέκρινε πλέον παρά μόνον έντονους προβολείς αυτοκινήτων και διαφημιστικών πινακίδων. Μουσικός με όνειρα για καριέρα, στη σκηνή δεν έβλεπε πια ούτε τις χορδές της κιθάρας του. Σε σκοτεινά δωμάτια στηριζόταν στον τοίχο για να προχωρήσει.
Πριν από έξι μήνες η ερευνητική ομάδα υπό τον καθηγητή Ρόμπιν Αλι εισήγαγε στο πίσω τμήμα του δεξιού οφθαλμού του, με μια ένεση, αβλαβή ιό που περιείχε υγιή αντίγραφα του ελαττωματικού γονιδίου. Ο ιός μετέφερε στα κύτταρα του αμφιβληστροειδούς χιτώνα που δεν είχαν καταστραφεί το φυσιολογικό γονίδιο που σταδιακά άρχισε να λειτουργεί.
Το αποτέλεσμα είναι σήμερα ο 18χρονος Στίβεν να κινείται με αυτοπεποίθηση σε σκοτεινούς χώρους με φως κατά 100 φορές πιο αμυδρό από αυτό που διέκρινε μέχρι το καλοκαίρι. Η διαφορά είναι ίσως ανεπαίσθητη για κάποιον που δεν αντιμετωπίζει προβλήματα όρασης, αλλά για τον ενθουσιώδη Στίβεν είναι ένα θαύμα που βελτίωσε την ποιότητα ζωής του και ενίσχυσε τις ελπίδες του για το αύριο. Δεν βιάζεται πλέον να επιστρέψει σπίτι πριν από το σούρουπο.
Οι δύο πρώτοι νεαροί που έλαβαν μέρος στις κλινικές δοκιμές έπασχαν από τη νόσο σε πιο προχωρημένο στάδιο. Δεν έχουν δει σημάδια βελτίωσης. Δηλώνουν όμως ευτυχείς που η κατάστασή τους έχει σταθεροποιηθεί.
Ο καθηγητής Αλι και οι συνεργάτες του δοκιμάζουν τώρα την επαναστατική μέθοδο σε 9 νεότερους ασθενείς και ελπίζουν πως θα προσφέρουν το δώρο της όρασης σε εκατομμύρια ανθρώπους που έχουν χάσει ή χάνουν το φως τους από εκατοντάδες εκφυλιστικές παθήσεις. «Αυτή είναι μόνο η αρχή», δηλώνει αισιόδοξος ο χειρουργός Τζέιμς Μπέινμπριτζ, που έκανε τη δίωρη επέμβαση στον Στίβεν. Εάν όλα πάνε καλά, η γονιδιακή θεραπεία θα εφαρμοστεί και σε πιο περίπλοκα όργανα.
Ο Στίβεν Χάουαρθ είναι ο τρίτος ασθενής ανά τον κόσμο που έχει υποβληθεί από πέρυσι την άνοιξη στην πειραματική λεπτή χειρουργική επέμβαση στο Οφθαλμιατρικό Νοσοκομείο Μούρφιλντς του Λονδίνου. Είναι, όμως, ο πρώτος που παρουσίασε τέτοια εντυπωσιακή πρόοδο που εξέπληξε ακόμη και τους θεράποντες γιατρούς.
Όπως και οι πρώτοι δύο εθελοντές πάσχει από συγγενή αμαύρωση Λέμπερ, μια σπάνια κληρονομική μορφή τύφλωσης που οφείλεται στο ελαττωματικό γονίδιο RPE65 και βυθίζει στο σκοτάδι για πάντα τους ασθενείς.
Ο Στίβεν είχε χάσει σχεδόν πλήρως την όραση στο δεξί μάτι, ενώ στο αριστερό επιδεινωνόταν ραγδαία. Με τη δύση του ηλίου δεν διέκρινε πλέον παρά μόνον έντονους προβολείς αυτοκινήτων και διαφημιστικών πινακίδων. Μουσικός με όνειρα για καριέρα, στη σκηνή δεν έβλεπε πια ούτε τις χορδές της κιθάρας του. Σε σκοτεινά δωμάτια στηριζόταν στον τοίχο για να προχωρήσει.
Πριν από έξι μήνες η ερευνητική ομάδα υπό τον καθηγητή Ρόμπιν Αλι εισήγαγε στο πίσω τμήμα του δεξιού οφθαλμού του, με μια ένεση, αβλαβή ιό που περιείχε υγιή αντίγραφα του ελαττωματικού γονιδίου. Ο ιός μετέφερε στα κύτταρα του αμφιβληστροειδούς χιτώνα που δεν είχαν καταστραφεί το φυσιολογικό γονίδιο που σταδιακά άρχισε να λειτουργεί.
Το αποτέλεσμα είναι σήμερα ο 18χρονος Στίβεν να κινείται με αυτοπεποίθηση σε σκοτεινούς χώρους με φως κατά 100 φορές πιο αμυδρό από αυτό που διέκρινε μέχρι το καλοκαίρι. Η διαφορά είναι ίσως ανεπαίσθητη για κάποιον που δεν αντιμετωπίζει προβλήματα όρασης, αλλά για τον ενθουσιώδη Στίβεν είναι ένα θαύμα που βελτίωσε την ποιότητα ζωής του και ενίσχυσε τις ελπίδες του για το αύριο. Δεν βιάζεται πλέον να επιστρέψει σπίτι πριν από το σούρουπο.
Οι δύο πρώτοι νεαροί που έλαβαν μέρος στις κλινικές δοκιμές έπασχαν από τη νόσο σε πιο προχωρημένο στάδιο. Δεν έχουν δει σημάδια βελτίωσης. Δηλώνουν όμως ευτυχείς που η κατάστασή τους έχει σταθεροποιηθεί.
Ο καθηγητής Αλι και οι συνεργάτες του δοκιμάζουν τώρα την επαναστατική μέθοδο σε 9 νεότερους ασθενείς και ελπίζουν πως θα προσφέρουν το δώρο της όρασης σε εκατομμύρια ανθρώπους που έχουν χάσει ή χάνουν το φως τους από εκατοντάδες εκφυλιστικές παθήσεις. «Αυτή είναι μόνο η αρχή», δηλώνει αισιόδοξος ο χειρουργός Τζέιμς Μπέινμπριτζ, που έκανε τη δίωρη επέμβαση στον Στίβεν. Εάν όλα πάνε καλά, η γονιδιακή θεραπεία θα εφαρμοστεί και σε πιο περίπλοκα όργανα.
EΠΟΧΕΣ ΠΑΓΕΤΩΝΩΝ
Έρχεται μια νέα εποχή παγετώνων; Ναι, υπάρχουν ενδείξεις ότι τα αργόσυρτα ποτάμια κινούμενου πάγου με την τεράστια διαβρωτική δύναμη θα επιστρέψουν.
Σήμερα κανείς δεν αμφισβητεί ότι ο πλανήτης μας πέρασε από μακριές περιόδους παγοκάλυψης και ότι οι υπάρχοντες παγετώνες είναι τα κατάλοιπα των μεγαλύτερων παγετώνων του παρελθόντος, που κάλυπταν πάνω από το 1/3 της γήινης επιφάνειας. Όταν στα μισά του 19ου αιώνα ο Ελβετός Λουί Αγκασίζ υποστήριξε ότι ένα μεγάλο μέρος της Γης ήταν κάποτε καλυμμένο με πάγους, σχεδόν χλευάστηκε από τους συναδέλφους του. Είχε συμπεράνει ότι ένα μεγάλο τμήμα της Βόρειας Ευρώπης ήταν καλυμμένο από πάγους και ονόμασε αυτή την περίοδο Μεγάλη Εποχή των Παγετώνων. Έκτοτε ήρθαν στο φως αδιάσειστες αποδείξεις όχι για μία, αλλά για πολλές μεγάλες περιόδους παγοκάλυψης της Γης.
Οι μεγάλοι παγετώνες
Στη μακρά ιστορία του ο πλανήτης μας γνώρισε τουλάχιστον τέσσερις μεγάλες περιόδους μεγάλου ψύχους, όπου σημαντικό μέρος της επιφάνειάς του καλυπτόταν από πάγους - όλη η Βόρεια Αμερική, η Κεντρική και Βόρεια Ευρώπη και μεγάλο μέρος της Ασίας. Αυτές τις περιόδους οι ειδικοί τις ονομάζουν παγετώδεις.
Κάθε παγετώδης περίοδος διακρίνεται από τους λεγόμενους Κύκλους του Μιλάνκοβιτς, πολύ ψυχρά διαστήματα, τα παγετώδη μέγιστα, τα οποία διακόπτονται από θερμότερες μεσοπαγετώδεις περιόδους. Η πιο πρόσφατη παγετώδης περίοδος, η λεγόμενη Πλειστοκαινική παγοκάλυψη, άρχισε πριν από δύο εκατομμύρια χρόνια και τελείωσε πριν από 10.000 χρόνια.
Το ήπιο κλίμα έγινε ψυχρότερο και σχηματίστηκαν οι πάγοι στις πολικές και υποπολικές περιοχές. Πριν από την Πλειστόκαινο εποχή υπάρχουν στοιχεία για δύο ακόμα παγετώδεις εποχές, κατά το τέλος της Προκαμβρίου εποχής, πριν από περίπου 600 εκατομμύρια χρόνια, και κατά το Πέρμιο, πριν από 225 εκατομμύρια χρόνια. Η πιο παλιά πιθανολογείται ότι συνέβη μεταξύ 2,5 και 2 δισεκατομμύρια χρόνια πριν.
Πιθανή αιτία της πρώτης παγετώδους περιόδου ήταν η φωτοσύνθεση από πρωτόγονους οργανισμούς οι οποίοι απορροφούσαν διοξείδιο του άνθρακα από την ατμόσφαιρα και απελευθέρωναν οξυγόνο -σε μεγάλο υψόμετρο σχημάτιζε όζον-, εμποδίζοντας ένα μέρος της ηλιακής ενέργειας να φτάνει στη Γη. Αυτά τα δύο στοιχεία προκάλεσαν πτώση της θερμοκρασίας της Γης και το σχηματισμό παγωμένων όγκων που σύντομα εξαπλώθηκαν σε τεράστιες περιοχές του πλανήτη.
Ακανόνιστες εμφανίσεις
Η πρώτη σοβαρή μελέτη των παγετώνων έγινε στην Κεντρική Ευρώπη, κατά μήκος των ποταμών που εκβάλλουν στο Δούναβη και οι οποίοι έδωσαν το όνομά τους στους παγετώνες. Η παλαιότερη παγετώδης περίοδος άρχισε πριν από 500.000 χρόνια -υπήρξαν και προγενέστερες- και την ονόμασαν Δουνάβια, ενώ η πιο πρόσφατη, που τελείωσε πριν από 10.500 χρόνια, πήρε το όνομα Βουρμ.
Η τελευταία φαίνεται ότι ήταν και η ψυχρότερη, με μέση θερμοκρασία χαμηλότερη κατά δέκα περίπου βαθμούς σε σχέση με τη σημερινή. Οι άλλοι παγετώνες ταξινομήθηκαν με τα ονόματα Γκιντς, Μίντελ και Ρις. Σ' αυτά τα φαινόμενα δεν υπάρχει ομοιομορφία ούτε στη διάρκεια ούτε στην έκταση ούτε στη μέση θερμοκρασία. Για παράδειγμα, η Δουνάβια διήρκεσε επί μισό σχεδόν εκατομμύριο χρόνια, ενώ η Βουρμ όχι περισσότερο από 65.000 χρόνια.
Στα μεσοδιαστήματα παρεμβάλλονταν θερμά διαλείμματα και οι πάγοι αποσύρονταν. Έτσι μιλάμε δικαιολογημένα για μεσοπαγετικές περιόδους κατά τη διάρκεια των ίδιων παγετώνων. Σήμερα η ευρωπαϊκή ταξινόμηση δε χρησιμοποιείται πια˙ αντικαταστάθηκε από την έννοια της φάσης, που υποδηλώνει μια περίοδο εξάπλωσης ή απόσυρσης των πάγων σε μια συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή.
Σωρεία αποδείξεων
Πώς μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι η θεωρία μας για τους παγετώνες είναι σωστή; Η κυριότερη απόδειξη για την ύπαρξη παγετώνων ήρθε από τη θάλασσα χάρη σ' ένα ισότοπο του οξυγόνου -ο πυρήνας του περιέχει δέκα αντί για οχτώ νετρόνια- που αφθονεί στους ωκεανούς κατά τις ψυχρές περιόδους.
Τα άτομα του ισοτόπου του οξυγόνου απορροφήθηκαν από τρηματοφόρους οργανισμούς που αποτελούν το πλαγκτόν και χρησίμευσαν στο σχηματισμό του κελύφους τους. Μερικά κελύφη που διατηρήθηκαν ως απολιθώματα έκαναν δυνατό τον προσδιορισμό της μέσης θερμοκρασίας, επιβεβαιώνοντας την εναλλαγή ψυχρών και θερμών περιόδων. Άλλη επιβεβαίωση της ύπαρξης παγετωδών περιόδων είναι τα δείγματα πάγου που συνέλεξαν οι επιστήμονες από την Ανταρκτική και τη Γροιλανδία.
Η μελέτη τους επέτρεψε την ανασυγκρότηση της ιστορίας του κλίματος μέχρι και πριν από 400.000 χρόνια. Αυτό έγινε δυνατό χάρη στην ανάλυση του οξυγόνου που περιείχαν οι εγκλωβισμένες στα στρώματα του πάγου φυσαλίδες αέρα. Επιπλέον υπάρχουν τα τεκμήρια που άφησαν οι ίδιοι οι άνθρωποι. Από τις βραχογραφίες που βρέθηκαν στο Λασκό και στο Σοβέ της Γαλλίας και στην Αλταμίρα της Ισπανίας αποκαλύφθηκε ότι ο ρινόκερος Coelodonta antiquitatis ήταν καλυμμένος από παχύ τρίχωμα.
Όλες οι αιτίες
Αν οι εποχές των παγετώνων θεωρούνται αναμφισβήτητο ιστορικό γεγονός, η κατανόηση των αιτιών που τις προκάλεσε δεν είναι καθόλου απλή. Αυτό συμβαίνει επειδή η γένεση των παγετώνων είναι ένα πολύπλοκο φαινόμενο που εξαρτάται από πολλούς παράγοντες. Σήμερα οι παγετωνολόγοι υποθέτουν μια σειρά από αιτίες που έχουν σχέση τόσο με τη Γη όσο και με το διάστημα.
Το πρώτο από τα εξωγενή αίτια σχετίζονται με την τεκτονική των πλακών. Οι μετατοπίσεις των λιθοσφαιρικών πλακών των ηπείρων μεταβάλλουν την κυκλοφορία των ρευμάτων και προκαλούν κλιματολογικές αλλαγές σε όλο τον πλανήτη. Η σύνθεση της γήινης ατμόσφαιρας παίζει επίσης καθοριστικό ρόλο, συγκρατώντας ή περιορίζοντας το διοξείδιο του άνθρακα, τα οξείδια του αζώτου και άλλα στοιχεία των οποίων η αύξηση ή μείωση επηρεάζει το φαινόμενο του θερμοκηπίου.
Υπάρχουν και τρία αστρονομικά αίτια: Η εκκεντρότητα της γήινης τροχιάς -το να είναι λιγότερο ή περισσότερο πεπλατυσμένη-, η οποία μεταβάλλεται κάθε 96.000 χρόνια, η μετάπτωση των Ισημερινών -το φαινόμενο όπου ο άξονας της Γης διαγράφει στο χώρο μια κίνηση σε σχήμα κώνου- σε μια περίοδο 26.000 χρόνων και, τέλος, η κλίση του άξονα της Γης, που μεταβάλλεται από 21 μοίρες και 39 πρώτα σε 24 μοίρες και 36 πρώτα με την πάροδο 41.000 χρόνων.
Αυτά τα στοιχεία δεν επηρεάζουν με τον ίδιο τρόπο το κλίμα της Γης, όμως ο Σέρβος επιστήμονας Μιλούτιν Μιλάνκοβιτς ανακάλυψε ότι ένας συγκεκριμένος συνδυασμός τους μπορεί να γίνει αιτία για να ξεκινήσει μια νέα παγετώδης περίοδος.
Ζοφερό μέλλον
Είδαμε ότι η τελευταία εποχή των παγετώνων τελείωσε πριν από μερικές χιλιάδες χρόνια. Σήμερα ο πλανήτης μας βρίσκεται, για να χρησιμοποιήσουμε την ορολογία των ειδικών, στη θερμή φάση μιας μεσοπαγετώδους περιόδου. Σύμφωνα με ορισμένους, ίσως προχωράμε προς μια νέα ψυχρή εποχή. Όπως εξηγεί ο παλαιοκλιματολόγος Τζορτζ Κούκλα από το Πανεπιστήμιο Κολούμπια (ΗΠΑ), "σήμερα οι θέσεις του Ήλιου και της Γης είναι ίδιες όπως πριν από 116.000 χρόνια, όταν ο πλανήτης μας βρισκόταν στο τέλος της μεσοπαγετώδους περιόδου που προηγήθηκε της τελευταίας προέλασης των πάγων. Δεν αποκλείεται η ιστορία να επαναληφθεί και μέσα σε 5.000 χρόνια οι πάγοι να επιστρέψουν και να καλύψουν τεράστιες ηπειρωτικές περιοχές". Άλλοι ειδικοί πιστεύουν ότι μια νέα εποχή παγετώνων ίσως επέλθει νωρίτερα, μετά από δύο με τέσσερις αιώνες.
Σήμερα κανείς δεν αμφισβητεί ότι ο πλανήτης μας πέρασε από μακριές περιόδους παγοκάλυψης και ότι οι υπάρχοντες παγετώνες είναι τα κατάλοιπα των μεγαλύτερων παγετώνων του παρελθόντος, που κάλυπταν πάνω από το 1/3 της γήινης επιφάνειας. Όταν στα μισά του 19ου αιώνα ο Ελβετός Λουί Αγκασίζ υποστήριξε ότι ένα μεγάλο μέρος της Γης ήταν κάποτε καλυμμένο με πάγους, σχεδόν χλευάστηκε από τους συναδέλφους του. Είχε συμπεράνει ότι ένα μεγάλο τμήμα της Βόρειας Ευρώπης ήταν καλυμμένο από πάγους και ονόμασε αυτή την περίοδο Μεγάλη Εποχή των Παγετώνων. Έκτοτε ήρθαν στο φως αδιάσειστες αποδείξεις όχι για μία, αλλά για πολλές μεγάλες περιόδους παγοκάλυψης της Γης.
Οι μεγάλοι παγετώνες
Στη μακρά ιστορία του ο πλανήτης μας γνώρισε τουλάχιστον τέσσερις μεγάλες περιόδους μεγάλου ψύχους, όπου σημαντικό μέρος της επιφάνειάς του καλυπτόταν από πάγους - όλη η Βόρεια Αμερική, η Κεντρική και Βόρεια Ευρώπη και μεγάλο μέρος της Ασίας. Αυτές τις περιόδους οι ειδικοί τις ονομάζουν παγετώδεις.
Κάθε παγετώδης περίοδος διακρίνεται από τους λεγόμενους Κύκλους του Μιλάνκοβιτς, πολύ ψυχρά διαστήματα, τα παγετώδη μέγιστα, τα οποία διακόπτονται από θερμότερες μεσοπαγετώδεις περιόδους. Η πιο πρόσφατη παγετώδης περίοδος, η λεγόμενη Πλειστοκαινική παγοκάλυψη, άρχισε πριν από δύο εκατομμύρια χρόνια και τελείωσε πριν από 10.000 χρόνια.
Το ήπιο κλίμα έγινε ψυχρότερο και σχηματίστηκαν οι πάγοι στις πολικές και υποπολικές περιοχές. Πριν από την Πλειστόκαινο εποχή υπάρχουν στοιχεία για δύο ακόμα παγετώδεις εποχές, κατά το τέλος της Προκαμβρίου εποχής, πριν από περίπου 600 εκατομμύρια χρόνια, και κατά το Πέρμιο, πριν από 225 εκατομμύρια χρόνια. Η πιο παλιά πιθανολογείται ότι συνέβη μεταξύ 2,5 και 2 δισεκατομμύρια χρόνια πριν.
Πιθανή αιτία της πρώτης παγετώδους περιόδου ήταν η φωτοσύνθεση από πρωτόγονους οργανισμούς οι οποίοι απορροφούσαν διοξείδιο του άνθρακα από την ατμόσφαιρα και απελευθέρωναν οξυγόνο -σε μεγάλο υψόμετρο σχημάτιζε όζον-, εμποδίζοντας ένα μέρος της ηλιακής ενέργειας να φτάνει στη Γη. Αυτά τα δύο στοιχεία προκάλεσαν πτώση της θερμοκρασίας της Γης και το σχηματισμό παγωμένων όγκων που σύντομα εξαπλώθηκαν σε τεράστιες περιοχές του πλανήτη.
Ακανόνιστες εμφανίσεις
Η πρώτη σοβαρή μελέτη των παγετώνων έγινε στην Κεντρική Ευρώπη, κατά μήκος των ποταμών που εκβάλλουν στο Δούναβη και οι οποίοι έδωσαν το όνομά τους στους παγετώνες. Η παλαιότερη παγετώδης περίοδος άρχισε πριν από 500.000 χρόνια -υπήρξαν και προγενέστερες- και την ονόμασαν Δουνάβια, ενώ η πιο πρόσφατη, που τελείωσε πριν από 10.500 χρόνια, πήρε το όνομα Βουρμ.
Η τελευταία φαίνεται ότι ήταν και η ψυχρότερη, με μέση θερμοκρασία χαμηλότερη κατά δέκα περίπου βαθμούς σε σχέση με τη σημερινή. Οι άλλοι παγετώνες ταξινομήθηκαν με τα ονόματα Γκιντς, Μίντελ και Ρις. Σ' αυτά τα φαινόμενα δεν υπάρχει ομοιομορφία ούτε στη διάρκεια ούτε στην έκταση ούτε στη μέση θερμοκρασία. Για παράδειγμα, η Δουνάβια διήρκεσε επί μισό σχεδόν εκατομμύριο χρόνια, ενώ η Βουρμ όχι περισσότερο από 65.000 χρόνια.
Στα μεσοδιαστήματα παρεμβάλλονταν θερμά διαλείμματα και οι πάγοι αποσύρονταν. Έτσι μιλάμε δικαιολογημένα για μεσοπαγετικές περιόδους κατά τη διάρκεια των ίδιων παγετώνων. Σήμερα η ευρωπαϊκή ταξινόμηση δε χρησιμοποιείται πια˙ αντικαταστάθηκε από την έννοια της φάσης, που υποδηλώνει μια περίοδο εξάπλωσης ή απόσυρσης των πάγων σε μια συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή.
Σωρεία αποδείξεων
Πώς μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι η θεωρία μας για τους παγετώνες είναι σωστή; Η κυριότερη απόδειξη για την ύπαρξη παγετώνων ήρθε από τη θάλασσα χάρη σ' ένα ισότοπο του οξυγόνου -ο πυρήνας του περιέχει δέκα αντί για οχτώ νετρόνια- που αφθονεί στους ωκεανούς κατά τις ψυχρές περιόδους.
Τα άτομα του ισοτόπου του οξυγόνου απορροφήθηκαν από τρηματοφόρους οργανισμούς που αποτελούν το πλαγκτόν και χρησίμευσαν στο σχηματισμό του κελύφους τους. Μερικά κελύφη που διατηρήθηκαν ως απολιθώματα έκαναν δυνατό τον προσδιορισμό της μέσης θερμοκρασίας, επιβεβαιώνοντας την εναλλαγή ψυχρών και θερμών περιόδων. Άλλη επιβεβαίωση της ύπαρξης παγετωδών περιόδων είναι τα δείγματα πάγου που συνέλεξαν οι επιστήμονες από την Ανταρκτική και τη Γροιλανδία.
Η μελέτη τους επέτρεψε την ανασυγκρότηση της ιστορίας του κλίματος μέχρι και πριν από 400.000 χρόνια. Αυτό έγινε δυνατό χάρη στην ανάλυση του οξυγόνου που περιείχαν οι εγκλωβισμένες στα στρώματα του πάγου φυσαλίδες αέρα. Επιπλέον υπάρχουν τα τεκμήρια που άφησαν οι ίδιοι οι άνθρωποι. Από τις βραχογραφίες που βρέθηκαν στο Λασκό και στο Σοβέ της Γαλλίας και στην Αλταμίρα της Ισπανίας αποκαλύφθηκε ότι ο ρινόκερος Coelodonta antiquitatis ήταν καλυμμένος από παχύ τρίχωμα.
Όλες οι αιτίες
Αν οι εποχές των παγετώνων θεωρούνται αναμφισβήτητο ιστορικό γεγονός, η κατανόηση των αιτιών που τις προκάλεσε δεν είναι καθόλου απλή. Αυτό συμβαίνει επειδή η γένεση των παγετώνων είναι ένα πολύπλοκο φαινόμενο που εξαρτάται από πολλούς παράγοντες. Σήμερα οι παγετωνολόγοι υποθέτουν μια σειρά από αιτίες που έχουν σχέση τόσο με τη Γη όσο και με το διάστημα.
Το πρώτο από τα εξωγενή αίτια σχετίζονται με την τεκτονική των πλακών. Οι μετατοπίσεις των λιθοσφαιρικών πλακών των ηπείρων μεταβάλλουν την κυκλοφορία των ρευμάτων και προκαλούν κλιματολογικές αλλαγές σε όλο τον πλανήτη. Η σύνθεση της γήινης ατμόσφαιρας παίζει επίσης καθοριστικό ρόλο, συγκρατώντας ή περιορίζοντας το διοξείδιο του άνθρακα, τα οξείδια του αζώτου και άλλα στοιχεία των οποίων η αύξηση ή μείωση επηρεάζει το φαινόμενο του θερμοκηπίου.
Υπάρχουν και τρία αστρονομικά αίτια: Η εκκεντρότητα της γήινης τροχιάς -το να είναι λιγότερο ή περισσότερο πεπλατυσμένη-, η οποία μεταβάλλεται κάθε 96.000 χρόνια, η μετάπτωση των Ισημερινών -το φαινόμενο όπου ο άξονας της Γης διαγράφει στο χώρο μια κίνηση σε σχήμα κώνου- σε μια περίοδο 26.000 χρόνων και, τέλος, η κλίση του άξονα της Γης, που μεταβάλλεται από 21 μοίρες και 39 πρώτα σε 24 μοίρες και 36 πρώτα με την πάροδο 41.000 χρόνων.
Αυτά τα στοιχεία δεν επηρεάζουν με τον ίδιο τρόπο το κλίμα της Γης, όμως ο Σέρβος επιστήμονας Μιλούτιν Μιλάνκοβιτς ανακάλυψε ότι ένας συγκεκριμένος συνδυασμός τους μπορεί να γίνει αιτία για να ξεκινήσει μια νέα παγετώδης περίοδος.
Ζοφερό μέλλον
Είδαμε ότι η τελευταία εποχή των παγετώνων τελείωσε πριν από μερικές χιλιάδες χρόνια. Σήμερα ο πλανήτης μας βρίσκεται, για να χρησιμοποιήσουμε την ορολογία των ειδικών, στη θερμή φάση μιας μεσοπαγετώδους περιόδου. Σύμφωνα με ορισμένους, ίσως προχωράμε προς μια νέα ψυχρή εποχή. Όπως εξηγεί ο παλαιοκλιματολόγος Τζορτζ Κούκλα από το Πανεπιστήμιο Κολούμπια (ΗΠΑ), "σήμερα οι θέσεις του Ήλιου και της Γης είναι ίδιες όπως πριν από 116.000 χρόνια, όταν ο πλανήτης μας βρισκόταν στο τέλος της μεσοπαγετώδους περιόδου που προηγήθηκε της τελευταίας προέλασης των πάγων. Δεν αποκλείεται η ιστορία να επαναληφθεί και μέσα σε 5.000 χρόνια οι πάγοι να επιστρέψουν και να καλύψουν τεράστιες ηπειρωτικές περιοχές". Άλλοι ειδικοί πιστεύουν ότι μια νέα εποχή παγετώνων ίσως επέλθει νωρίτερα, μετά από δύο με τέσσερις αιώνες.
ΤΑ ΕΡΓΟΣΤΑΣΙΑ ΤΟΥ ΣΥΜΠΑΝΤΟΣ
Ίσως κάθε φορά που αναπνέουμε, ένα αστέρι να εκρήγνυται στο σύμπαν. Αν και τα περισσότερα άστρα τελειώνουν τη ζωή τους πολύ πιο ήσυχα, μόνο στο γαλαξία μας, από τη γέννησή του πριν από 14 δισεκατομμύρια χρόνια, τουλάχιστον 150 εκατομμύρια αστέρια έχουν βρει τέτοιο βίαιο θάνατο. Πεθαίνοντας , δημιουργούν τα θεαματικά ουράνια αντικείμενα που ονομάζουμε σουπερνόβα ή υπερκαινοφανείς αστέρες . Μέσα στη βίαιη έκρηξη ενός υπερκαινοφανούς δημιουργούνται όλα τα βαρύτερα από το σίδηρο χημικά στοιχεία. Τα βαρύτερα από το ήλιο χημικά στοιχεία παράγονται μέσα στα άστρα, όμως χάρη στις εκρήξεις των σουπερνόβα διασκορπίζονται επίσης στο σύμπαν. Απ´ αυτές τις εκρήξεις προέρχεται το οξυγόνο πάνω στη Γη, το πυρίτιο των υπολογιστών μας, το ασβέστιο των οστών, το χρυσάφι στα κοσμήματα που φοράμε. Επιπλέον, η ενέργεια που απελευθερώνεται από τους υπερκαινοφανείς είναι ικανή ν´ ανάψει καινούρια αστέρια στο στερέωμα. Σήμερα οι αστρονόμοι χρησιμοποιούν τους υπερκαινοφανείς για να μετρούν την απόσταση των πιο απομακρυσμένων γαλαξιών και να μελετούν το απώτατο μέλλον του σύμπαντος.
Επισφαλής ισορροπία
Η μοίρα ενός αστέρα φαίνεται από τη γέννησή του. Αν η μάζα του είναι 1,4 φορές μεγαλύτερη από εκείνη του Ήλιου, τότε είναι βέβαιο ότι θα έχει ένα εκρηκτικό τέλος ως σουπερνόβα. Η επιβίωση ενός άστρου εξαρτάται από μια λεπτή ισορροπία ανάμεσα στο βάρος της ύλης του, η οποία λόγω της βαρύτητας τείνει να καταρρεύσει στον πυρήνα του, και από την ώθηση της ακτινοβολίας που παράγεται από τα μέσα προς τα έξω λόγω των πυρηνικών αντιδράσεων στο εσωτερικό του αστέρα - σαν να συμπιέζει δηλαδή κάποιος ένα μπαλόνι τη στιγμή που κάποιος άλλος προσπαθεί να το φουσκώσει.
Ένας σουπερνόβα είναι το τελικό καταστροφικό στάδιο της ζωής ενός αστέρα μεγάλης μάζας. Αυτό συμβαίνει όταν έχουν πλέον εξαντληθεί όλες οι δυνατές θερμοπυρηνικές αντιδράσεις σύντηξης. Τότε η λεπτή ισορροπία σπάει. Η ώθηση προς τα έξω πέφτει απότομα και η δύναμη της βαρύτητας υπερισχύει. Το άστρο αρχίζει να συστέλλεται. Μέχρι εκείνη τη στιγμή, έχει γνωρίσει μια ακολουθία από διαδικασίες σύντηξης, από τα πιο ελαφρά στα πιο βαριά στοιχεία: από το υδρογόνο στο ήλιο, από το ήλιο στον άνθρακα, από τον άνθρακα στο οξυγόνο. Συνήθως οι πυρηνικές αντιδράσεις τελειώνουν στα άστρα που δεν έχουν μεγάλη μάζα. Στα υπόλοιπα οι αντιδράσεις συνεχίζονται. Έτσι, σε όλο και πιο σύντομους χρόνους και σε όλο και πιο βαθιά στρώματα του αστέρα δημιουργούνται πυρίτιο, θείο, ασβέστιο και όλο και βαρύτερα στοιχεία, μέχρι το σίδηρο.
Πώς γράφεται το τέλος
Τώρα όμως που ο πυρήνας από σίδηρο του αστέρα δεν υποστηρίζεται πια από καμιά πυρηνική αντίδραση, συνθλίβεται με τρομακτική βία. Έτσι από τις διαστάσεις πλανήτη που είχε, τώρα συρρικνώνεται σε μια σφαίρα με διάμετρο μόλις εκατό χιλιομέτρων. Η πίεση είναι τόση, ώστε τα πρωτόνια - που είναι θετικά φορτισμένα- και τα ηλεκτρόνια (που είναι αρνητικά φορτισμένα), δεν έχουν πια τη δυνατότητα ν´ απωθηθούν, οπότε ενώνονται σχηματίζοντας νετρόνια. Σ´ αυτή τη διαδικασία ελευθερώνονται νετρίνα, σωματίδια που καταφέρνουν να διαφύγουν προς τα έξω, μεταφέροντας ενέργεια μακριά από τον πυρήνα του αστέρα. Όμως, έτσι, ο πυρήνας ψύχεται και συστέλλεται ακόμα περισσότερο, ευνοώντας την αντίδραση ηλεκτρονίων και πρωτονίων σ´ έναν κύκλο που θα αποδειχθεί μοιραίος. Μέσα σε δέκατα του δευτερολέπτου, ο πυρήνας μετατρέπεται σε μια συμπαγή σφαίρα νετρονίων. Έτσι, εφόσον δεν τις στηρίζει πλέον τίποτα, οι εξωτερικές στοιβάδες του άστρου καταρρέουν στον πυρήνα με ταχύτητα εκατομμυρίων χιλιομέτρων το δευτερόλεπτο. Η σύγκρουση είναι καταστροφική κι έχει ένα εκπληκτικό αποτέλεσμα. Οι στοιβάδες αρχίζουν ν´ αναπηδούν προς τα έξω με τόση ενέργεια, ώστε ένα μεγάλο μέρος του αστρικού υλικού διαχέεται στο διάστημα και από το αρχικό αστέρι απομένει μόνο μια σφαίρα νετρονίων με διάμετρο δέκα χιλιομέτρων. Σ´ αυτό το στάδιο σχηματίζονται τα περισσότερα από τα βαρύτερα χημικά στοιχεία που υπάρχουν στο σύμπαν.
Πλανήτες χωρίς Ήλιο
Φαίνεται απίστευτο, όμως σ´ αυτό το ακραίο περιβάλλον, το συγκλονισμένο από βίαια κρουστικά κύματα, μπορεί να υπάρχουν πλανήτες. Πράγματι, οι πρώτοι εξωηλιακοί πλανήτες ανακαλύφθηκαν γύρω από έναν αστέρα νετρονίων. Είναι όμως πιθανότερο να πρόκειται για θραύσματα του άστρου που εξερράγη και όχι για πλανήτες που περιφέρονταν αρχικά γύρω απ´ αυτό. Ωστόσο, το μεγαλύτερο μέρος της ύλης που εκτινάσσεται σχηματίζει ενδοαστρικά νέφη, από τη συμπύκνωση των οποίων θα προκύψουν κάποτε καινούρια αστέρια σε μια κολοσσιαία διαδικασία κοσμικής ανακύκλωσης.
Πρόσφατα οι αστρονόμοι ανακάλυψαν μια σχέση ανάμεσα σε κάποια είδη σουπερνόβα και σε πηγές ακτίνων γ τεράστιας ενέργειας, η προέλευση των οποίων αποτελεί μυστήριο. Οι πηγές αυτές γίνονται ορατές ως εκλάμψεις που προέρχονται από οποιαδήποτε κατεύθυνση του σύμπαντος. Κατά τον Κιροσάουα Ιουατόμο, αστροφυσικό στο πανεπιστήμιο του Τόκιο, οι γιγάντειες ποσότητες ενέργειας που υπεισέρχονται στην παραγωγή αυτών των εκλάμψεων μπορούν, σε μερικές περιπτώσεις, να ερμηνευτούν ως αποτέλεσμα της έκρηξης αστέρων που έχουν τουλάχιστον σαράντα φορές τη μάζα του Ήλιου, περιστρέφονται πολύ γρήγορα γύρω από τον εαυτό τους και παράγουν ένα ισχυρότατο μαγνητικό πεδίο . Σε μια τέτοια περίπτωση, η τελική έκρηξη μπορεί να παραγάγει ενέργεια ισοδύναμη με τριάντα φυσιολογικούς σουπερνόβα: ενέργεια ικανή να προκαλέσει την κατάρρευση ακόμα και του υπέρπυκνου αστρικού πυρήνα νετρονίων, αφήνοντας στη θέση του μια Μαύρη Τρύπα, μια ρήξη του χώρου.
Γαλαξίες σε επιτάχυνση
Η φωτεινότητα ορισμένων τύπων υπερκαινοφανών αστέρων φτάνει πάντα στην ίδια ένταση Έτσι οι αστρονόμοι τούς χρησιμοποιούν για να μετρήσουν την απόσταση μακρινών γαλαξιών. Συγκρίνοντας αυτή τη μέγιστη τιμή έντασης με την ένταση του φωτός που φτάνει στη Γη, μπορεί να διαπιστωθεί πόσο απέχει από μας ο γαλαξίας όπου έγινε η έκρηξη.
Όμως οι επιστήμονες προχώρησαν ακόμα περισσότερο. Σύγκριναν την απόσταση των πιο απόμακρων σουπερνόβα με τη μετατόπιση προς το ερυθρό φάσμα των γαλαξιών τους. Η μετατόπιση προς το ερυθρό (red shift) είναι ένα φυσικό φαινόμενο βάσει του οποίου το φως ενός αντικειμένου που απομακρύνεται φαίνεται όλο και πιο κόκκινο - δηλαδή με μεγαλύτερο μήκος κύματος- όσο μεγαλύτερη είναι η ταχύτητα απομάκρυνσης. Αυτό μας προσφέρει ένα μέτρο της ταχύτητας με την οποία διαστέλλεται το σύμπαν. Απ´ αυτή τη σύγκριση προέκυψε μια έκπληξη: οι γαλαξίες με τη μεγαλύτερη μετατόπιση προς το ερυθρό φαίνεται ότι βρίσκονται σε ακόμα μεγαλύτερη απόσταση απ´ όση θα περιμέναμε . Θα έλεγε κανείς ότι αυτοί οι γαλαξίες έφτασαν ταχύτερα εκεί όπου βρίσκονται, άρα η διαστολή του σύμπαντος δεν επιβραδύνεται, όπως προέβλεπαν οι περισσότερες κοσμολογικές θεωρίες, αλλά επιταχύνεται. Ανάμεσα στις υποθέσεις που διατυπώθηκαν για την εξήγηση αυτού του μυστηρίου, η πιο τολμηρή υποστηρίζει πως υπάρχει μια νέα απωστική δύναμη, ένα είδος αντιβαρύτητας, η οποία μπορεί να είναι ανεπαίσθητη, αλλά μας τη μαρτυρούν οι σουπερνόβα.
Από το τεύχος Νο 9, Νοέμβριος 2000, σελ. 30-35
Επισφαλής ισορροπία
Η μοίρα ενός αστέρα φαίνεται από τη γέννησή του. Αν η μάζα του είναι 1,4 φορές μεγαλύτερη από εκείνη του Ήλιου, τότε είναι βέβαιο ότι θα έχει ένα εκρηκτικό τέλος ως σουπερνόβα. Η επιβίωση ενός άστρου εξαρτάται από μια λεπτή ισορροπία ανάμεσα στο βάρος της ύλης του, η οποία λόγω της βαρύτητας τείνει να καταρρεύσει στον πυρήνα του, και από την ώθηση της ακτινοβολίας που παράγεται από τα μέσα προς τα έξω λόγω των πυρηνικών αντιδράσεων στο εσωτερικό του αστέρα - σαν να συμπιέζει δηλαδή κάποιος ένα μπαλόνι τη στιγμή που κάποιος άλλος προσπαθεί να το φουσκώσει.
Ένας σουπερνόβα είναι το τελικό καταστροφικό στάδιο της ζωής ενός αστέρα μεγάλης μάζας. Αυτό συμβαίνει όταν έχουν πλέον εξαντληθεί όλες οι δυνατές θερμοπυρηνικές αντιδράσεις σύντηξης. Τότε η λεπτή ισορροπία σπάει. Η ώθηση προς τα έξω πέφτει απότομα και η δύναμη της βαρύτητας υπερισχύει. Το άστρο αρχίζει να συστέλλεται. Μέχρι εκείνη τη στιγμή, έχει γνωρίσει μια ακολουθία από διαδικασίες σύντηξης, από τα πιο ελαφρά στα πιο βαριά στοιχεία: από το υδρογόνο στο ήλιο, από το ήλιο στον άνθρακα, από τον άνθρακα στο οξυγόνο. Συνήθως οι πυρηνικές αντιδράσεις τελειώνουν στα άστρα που δεν έχουν μεγάλη μάζα. Στα υπόλοιπα οι αντιδράσεις συνεχίζονται. Έτσι, σε όλο και πιο σύντομους χρόνους και σε όλο και πιο βαθιά στρώματα του αστέρα δημιουργούνται πυρίτιο, θείο, ασβέστιο και όλο και βαρύτερα στοιχεία, μέχρι το σίδηρο.
Πώς γράφεται το τέλος
Τώρα όμως που ο πυρήνας από σίδηρο του αστέρα δεν υποστηρίζεται πια από καμιά πυρηνική αντίδραση, συνθλίβεται με τρομακτική βία. Έτσι από τις διαστάσεις πλανήτη που είχε, τώρα συρρικνώνεται σε μια σφαίρα με διάμετρο μόλις εκατό χιλιομέτρων. Η πίεση είναι τόση, ώστε τα πρωτόνια - που είναι θετικά φορτισμένα- και τα ηλεκτρόνια (που είναι αρνητικά φορτισμένα), δεν έχουν πια τη δυνατότητα ν´ απωθηθούν, οπότε ενώνονται σχηματίζοντας νετρόνια. Σ´ αυτή τη διαδικασία ελευθερώνονται νετρίνα, σωματίδια που καταφέρνουν να διαφύγουν προς τα έξω, μεταφέροντας ενέργεια μακριά από τον πυρήνα του αστέρα. Όμως, έτσι, ο πυρήνας ψύχεται και συστέλλεται ακόμα περισσότερο, ευνοώντας την αντίδραση ηλεκτρονίων και πρωτονίων σ´ έναν κύκλο που θα αποδειχθεί μοιραίος. Μέσα σε δέκατα του δευτερολέπτου, ο πυρήνας μετατρέπεται σε μια συμπαγή σφαίρα νετρονίων. Έτσι, εφόσον δεν τις στηρίζει πλέον τίποτα, οι εξωτερικές στοιβάδες του άστρου καταρρέουν στον πυρήνα με ταχύτητα εκατομμυρίων χιλιομέτρων το δευτερόλεπτο. Η σύγκρουση είναι καταστροφική κι έχει ένα εκπληκτικό αποτέλεσμα. Οι στοιβάδες αρχίζουν ν´ αναπηδούν προς τα έξω με τόση ενέργεια, ώστε ένα μεγάλο μέρος του αστρικού υλικού διαχέεται στο διάστημα και από το αρχικό αστέρι απομένει μόνο μια σφαίρα νετρονίων με διάμετρο δέκα χιλιομέτρων. Σ´ αυτό το στάδιο σχηματίζονται τα περισσότερα από τα βαρύτερα χημικά στοιχεία που υπάρχουν στο σύμπαν.
Πλανήτες χωρίς Ήλιο
Φαίνεται απίστευτο, όμως σ´ αυτό το ακραίο περιβάλλον, το συγκλονισμένο από βίαια κρουστικά κύματα, μπορεί να υπάρχουν πλανήτες. Πράγματι, οι πρώτοι εξωηλιακοί πλανήτες ανακαλύφθηκαν γύρω από έναν αστέρα νετρονίων. Είναι όμως πιθανότερο να πρόκειται για θραύσματα του άστρου που εξερράγη και όχι για πλανήτες που περιφέρονταν αρχικά γύρω απ´ αυτό. Ωστόσο, το μεγαλύτερο μέρος της ύλης που εκτινάσσεται σχηματίζει ενδοαστρικά νέφη, από τη συμπύκνωση των οποίων θα προκύψουν κάποτε καινούρια αστέρια σε μια κολοσσιαία διαδικασία κοσμικής ανακύκλωσης.
Πρόσφατα οι αστρονόμοι ανακάλυψαν μια σχέση ανάμεσα σε κάποια είδη σουπερνόβα και σε πηγές ακτίνων γ τεράστιας ενέργειας, η προέλευση των οποίων αποτελεί μυστήριο. Οι πηγές αυτές γίνονται ορατές ως εκλάμψεις που προέρχονται από οποιαδήποτε κατεύθυνση του σύμπαντος. Κατά τον Κιροσάουα Ιουατόμο, αστροφυσικό στο πανεπιστήμιο του Τόκιο, οι γιγάντειες ποσότητες ενέργειας που υπεισέρχονται στην παραγωγή αυτών των εκλάμψεων μπορούν, σε μερικές περιπτώσεις, να ερμηνευτούν ως αποτέλεσμα της έκρηξης αστέρων που έχουν τουλάχιστον σαράντα φορές τη μάζα του Ήλιου, περιστρέφονται πολύ γρήγορα γύρω από τον εαυτό τους και παράγουν ένα ισχυρότατο μαγνητικό πεδίο . Σε μια τέτοια περίπτωση, η τελική έκρηξη μπορεί να παραγάγει ενέργεια ισοδύναμη με τριάντα φυσιολογικούς σουπερνόβα: ενέργεια ικανή να προκαλέσει την κατάρρευση ακόμα και του υπέρπυκνου αστρικού πυρήνα νετρονίων, αφήνοντας στη θέση του μια Μαύρη Τρύπα, μια ρήξη του χώρου.
Γαλαξίες σε επιτάχυνση
Η φωτεινότητα ορισμένων τύπων υπερκαινοφανών αστέρων φτάνει πάντα στην ίδια ένταση Έτσι οι αστρονόμοι τούς χρησιμοποιούν για να μετρήσουν την απόσταση μακρινών γαλαξιών. Συγκρίνοντας αυτή τη μέγιστη τιμή έντασης με την ένταση του φωτός που φτάνει στη Γη, μπορεί να διαπιστωθεί πόσο απέχει από μας ο γαλαξίας όπου έγινε η έκρηξη.
Όμως οι επιστήμονες προχώρησαν ακόμα περισσότερο. Σύγκριναν την απόσταση των πιο απόμακρων σουπερνόβα με τη μετατόπιση προς το ερυθρό φάσμα των γαλαξιών τους. Η μετατόπιση προς το ερυθρό (red shift) είναι ένα φυσικό φαινόμενο βάσει του οποίου το φως ενός αντικειμένου που απομακρύνεται φαίνεται όλο και πιο κόκκινο - δηλαδή με μεγαλύτερο μήκος κύματος- όσο μεγαλύτερη είναι η ταχύτητα απομάκρυνσης. Αυτό μας προσφέρει ένα μέτρο της ταχύτητας με την οποία διαστέλλεται το σύμπαν. Απ´ αυτή τη σύγκριση προέκυψε μια έκπληξη: οι γαλαξίες με τη μεγαλύτερη μετατόπιση προς το ερυθρό φαίνεται ότι βρίσκονται σε ακόμα μεγαλύτερη απόσταση απ´ όση θα περιμέναμε . Θα έλεγε κανείς ότι αυτοί οι γαλαξίες έφτασαν ταχύτερα εκεί όπου βρίσκονται, άρα η διαστολή του σύμπαντος δεν επιβραδύνεται, όπως προέβλεπαν οι περισσότερες κοσμολογικές θεωρίες, αλλά επιταχύνεται. Ανάμεσα στις υποθέσεις που διατυπώθηκαν για την εξήγηση αυτού του μυστηρίου, η πιο τολμηρή υποστηρίζει πως υπάρχει μια νέα απωστική δύναμη, ένα είδος αντιβαρύτητας, η οποία μπορεί να είναι ανεπαίσθητη, αλλά μας τη μαρτυρούν οι σουπερνόβα.
Από το τεύχος Νο 9, Νοέμβριος 2000, σελ. 30-35
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)