ΑΔΥΝΑΤΗ ΜΕΧΡΙ ΘΑΝΑΤΟΥ

Η μόδα και τα MME μάς βομβαρδίζουν με εικόνες εξαϋλωμένων γυναικών, παρασύροντας τα κορίτσια σε εξαντλητικές δίαιτες που βλάπτουν σοβαρά την υγεία τους και οδηγούν ακόμα και στο θάνατο. Η νευρωτική ανορεξία ως επιδημία πρωτοεμφανίστηκε στο Mεσαίωνα.

"Ωχράν την θέλω και λευκήν ως νεκρικήν σινδόνη". Μ' αυτούς τους στίχους περιέγραψε πριν από έναν αιώνα ο ρομαντικός ποιητής Aχιλλέας Παράσχος την τέλεια γυναίκα. Σήμερα δε φαίνεται να έχει αλλάξει και πολύ το πρότυπο της γυναικείας ομορφιάς.

Η Kρίστι Mπρίνκλεϊ εργάζεται ως μοντέλο και είναι ανορεξική, αφού τρέφεται κυρίως με λαχανικά και χυμούς φρούτων. Η Eλ MακΦέρσον, άλλο ίνδαλμα των σχεδιαστών μόδας και των εφήβων, τρώει μόνο ένα γεύμα ημερησίως και προσπαθεί να εξιλεωθεί με χίλιους τρόπους απ' αυτή την "αμαρτία". Αυτή η υστερία με το αδυνάτισμα ξεκίνησε πριν από περίπου πενήντα χρόνια. Πρώτη διδάξασα η γνωστή Tουίγκι, το φωτομοντέλο-οδοντογλυφίδα, βασίλισσα της πασαρέλας τη δεκαετία του 1960. Η πρώτη όμως διάσημη ανορεξική είχε προηγηθεί κατά μια πενταετία. Δεν ήταν άλλη από την περίφημη ηθοποιό Όντρεϊ Xέπμπορν, η οποία στην ταινία Tίποτα δεν Είναι πιο Ωραίο από την Αγάπη (Breakfast at Tiffany's) καταβροχθίζει με τα μάτια της τα κοσμήματα στις προθήκες του γνωστού νεοϋορκέζικου οίκου Tίφανι. Καχεκτική και επίπεδη σαν σανίδα, η Xέμπορν τόσο στην ταινία όσο και στην πραγματική της ζωή τρεφόταν με... κοπανιστό αέρα.

Ανάλογες περιπτώσεις κάτισχνων γυναικών στο χώρο του κινηματογράφου αποτελούν σήμερα οι ηθοποιοί Kάμερον Nτίαζ και Tζούλια Pόμπερτς - και οι δύο είναι εξαιρετικά και ανορεξικές. Mάλιστα οι γάμπες της τελευταίας είναι τόσο αδύνατες, ώστε χρειάστηκε να τις ντουμπλάρουν για τις ανάγκες της επιτυχημένης ταινίας Pretty Woman, στην οποία πρωταγωνιστούσε.

Δυστυχώς, η ανορεξία δεν είναι ένα φαινόμενο με ιδιαίτερη έξαρση μόνο στους κύκλους των ανθρώπων του θεάματος και της μόδας, οι οποίοι έχουν έναν επιπλέον λόγο για να ενδιαφέρονται για την εμφάνισή τους. Πρόκειται για σοβαρή ψυχογενή ασθένεια -ο επιστημονικός όρος είναι anorexia nervosa- η οποία μαζί με άλλες διατροφικές ανωμαλίες πλήττει διεθνώς το 4% των νεαρών κοριτσιών ηλικίας 13-20 χρονών, ποσοστό που στα αγόρια της ίδιας ηλικίας πέφτει στο 1%, ενώ πάνω από το 6% των περιπτώσεων καταλήγει στο θάνατο. Tο πρόβλημα εμφανίζεται συνήθως κατά την εφηβεία, όπου η εμφάνιση αρχίζει να παίζει σημαντικό ρόλο λόγω του ενδιαφέροντος για το αντίθετο φύλο. Εύκολα όμως μπορεί να διολισθήσει σε ψυχωτικό άγχος για το σωματικό βάρος, γεγονός που οδηγεί στη δημιουργία διαστρεβλωμένης εικόνας του σώματός μας, σε μείωση της αυτοεκτίμησης και στην καταφυγή σε ακραία μέσα αδυνατίσματος που συνοδεύονται με εξαντλητική σωματική άσκηση.

Η ψυχογενής ανορεξία, που πολλές φορές συνοδεύεται από άλλες ψυχολογικές παθήσεις όπως η κατάθλιψη, μπορεί να εξελιχθεί σε πλήρη αποχή από τη λήψη τροφής με μοιραία κατάληξη - πρόσφατο θλιβερό παράδειγμα η περίπτωση της άτυχης νεαρής φοιτήτριας η οποία ζύγιζε μόλις 25 κιλά και ξεψύχησε μέσα σε λεωφορείο όταν πήγαινε με τη μητέρα της από τα Iωάννινα, όπου σπούδαζε ιατρική, στη Λάρισα. H αντίθετη, πλην εξίσου ψυχογενής ασθένεια, η βουλιμία, μπορεί να υπάρχει αυτόνομα ή να εναλλάσσεται με την ανορεξία. Tο άτομο καταβροχθίζει τεράστιες ποσότητες τροφής κι αμέσως μετά προκαλεί εμετό ή καταναλώνει μεγάλες ποσότητες καθαρτικών και διουρητικών. Ποια είναι άραγε η παθολογία αυτών των διαταραχών της διατροφής; Tι γνωρίζουμε μέχρι τώρα γι' αυτές; Eίναι θεραπεύσιμες;

Κορμί θανατηφόρο

Πλήθος επιστήμονες όπως γενετιστές, κτηνίατροι, νευροβιολόγοι, ψυχίατροι, ψυχολόγοι και ενδοκρινολόγοι σκύβουν στο πρόβλημα και προσπαθούν να εξηγήσουν τους λόγους που ωθούν πολλούς νέους -κυρίως κοπέλες- στο να θέτουν σε κίνδυνο την υγεία τους ακολουθώντας δίαιτες αμφίβολης αποτελεσματικότητας. Χάρη στα συμπεράσματά τους έχουν αναπτυχθεί σήμερα μέθοδοι θεραπείας τόσο για την ανορεξία όσο και για τη βουλιμία, με αποτελέσματα καλύτερα απ' ό,τι στο παρελθόν.

Τρεις είναι οι βασικοί πυρήνες παθογένειας των διατροφικών διαταραχών: η κουλτούρα, η ψυχολογία και η βιολογία. Ο παράγοντας "κουλτούρα" ή αυτός των πολιτιστικών προτύπων ήταν από τους πρώτους που αναγνωρίστηκαν. Τα τελευταία σαράντα χρόνια η γυναίκα που αρέσει οφείλει να έχει ή να αποκτήσει σώμα νεαρού ερμαφρόδιτου εφήβου: να είναι δηλαδή κοκαλιάρα, σχεδόν επίπεδη μπροστά και πίσω. Ένας από τους λόγους που συνέβαλαν στην επικράτηση αυτού του μοντέλου είναι ότι βολεύει και εκφράζει τους περισσότερους σχεδιαστές μόδας - πιο εύκολα ντύνεις έναν ανορεξικό, γιατί το σώμα του είναι σαν αλφάδι.

Όταν το σώμα έχει καμπύλες και μυς, για να "πέσει" καλά το ρούχο ο σχεδιαστής πρέπει να είναι καλλιτέχνης. Υπάρχει όμως και η άποψη ότι το φυσιολογικό γυναικείο σώμα δεν αρέσει στους σχεδιαστές μόδας, αφού προτιμούν το ανδρικό, γι' αυτό θέλουν τις γυναίκες να μοιάζουν ολοένα και περισσότερο με άντρες. Όποιοι κι αν είναι οι λόγοι, γεγονός παραμένει ότι εκατομμύρια κοπέλες ακολουθούν επιβλαβείς δίαιτες προκειμένου να πλησιάσουν όσο γίνεται περισσότερο αυτό το πρότυπο. Σε κάποιες απ' αυτές, ιδίως αν έχουν κληρονομική προδιάθεση, η δίαιτα μπορεί να εξελιχθεί σε σοβαρή πάθηση: την ανορεξία.

Αγία Ανορεξία

Ένα παρόμοιο φαινόμενο είχε εκδηλωθεί και στο παρελθόν, μεταξύ του 13ου και 14ου αιώνα. Την περίοδο του Mεσαίωνα εκδηλώθηκε στη Δύση μια επιδημία ανορεξίας και βουλιμίας η οποία προκλήθηκε από τις εκτεταμένες θρησκευτικές νηστείες που απέβλεπαν στην εξάλειψη, καθυπόταξη και εξαγνισμό των σωματικών παθών. Η ασθένεια ονομάστηκε Αγία Ανορεξία. Η Αικατερίνη της Σιένα, γυναίκα καλλιεργημένη και ανορεξική, έχανε της αισθήσεις της κι έβλεπε οράματα που προκαλούνταν από την απίστευτη δίαιτα που ακολουθούσε. Πέθανε 33 χρόνων, γιατί επί τρεις μήνες έπινε μόνο νερό.

Ο αδύνατος χοίρος

Η ανορεξία δεν είναι αποκλειστικά ανθρώπινη ασθένεια. Πλήττει και τα γουρούνια. Σ' αυτή την περίπτωση ονομάζεται Σύνδρομο του Ισχνού Χοίρου. Η ασθένεια αυτή, η οποία λόγω της συχνότητάς της τα τελευταία χρόνια έχει αρχίσει να προβληματίζει τους κτηνοτρόφους, προήλθε από το ζευγάρωμα θηλυκών και αρσενικών χοίρων που δεν έχουν καθόλου λίπος προκειμένου να παραχθεί άπαχο κρέας που έχει μεγάλη ζήτηση.

Όπως εξηγεί ο Tζον Όξεν από το πανεπιστήμιο της Oυαλίας, τα μικρά που γεννιούνται έχουν προδιάθεση να νοσήσουν από ανορεξία. Ακόμα και στην περίπτωση των χοίρων, αυτά που προσβάλλονται περισσότερο από την ασθένεια είναι τα θηλυκά, τα οποία κατά την περίοδο του απογαλακτισμού -το αντίστοιχο της γυναικείας εφηβείας- σταματούν να τρώνε, είναι υπερκινητικά και δεν εμφανίζουν οίστρο.

Σημαντικό ρόλο στην εκδήλωση της ασθένειας παίζει και το στρες. Αυτό ανακαλύφθηκε πριν από τέσσερα χρόνια στην Aγγλία, όταν απαγορεύτηκε να εκτρέφονται χοίροι απομονωμένοι ο ένας από τον άλλο. Μόλις τα μικρά σταματήσουν να θηλάζουν, οδηγούνται σε χώρους όπου ζουν μαζί με τους συνομήλικούς τους. Μέχρι όμως να δημιουργηθεί μια νέα κοινωνική ιεραρχία, ζουν σε κατάσταση μεγάλου άγχους. Επιπλέον οι λιγότερο επιθετικοί θηλυκοί χοίροι δεν καταφέρνουν να φτάσουν στην ταΐστρα, οπότε υποβάλλονται παρά τη θέληση τους σε υποθερμιδική δίαιτα. Σύμφωνα με ορισμένους ερευνητές, αυτό προκαλεί ανορεξία στους χοίρους.

Φαίνεται πως οι ίδιοι μηχανισμοί λειτουργούν και στους ανθρώπους. H εξαντλητική δίαιτα παίζει καθοριστικό ρόλο στην εμφάνιση των διαφόρων διατροφικών ασθενειών. Σύμφωνα με έρευνα Aυστραλών επιστημόνων η οποία δημοσιεύτηκε πριν από τρία χρόνια στο διεθνούς κύρους περιοδικό British Medical Journal, οι κοπέλες 14-15 ετών, οι οποίες ακολουθούσαν σκληρές δίαιτες, είχαν 18 φορές περισσότερες πιθανότητες να εμφανίσουν κάποια ανωμαλία της διατροφής μέσα στους επόμενους έξι μήνες, σε σύγκριση με τις συνομήλικές τους που ακολουθούσαν πιο ήπιες δίαιτες.

Αυτό βέβαια δεν αρκεί για να εξηγήσει το γιατί τελικά αρρωσταίνουν μόνο ορισμένες από τις κοπέλες που κάνουν δίαιτα ή υποφέρουν από στρες. Ανακαλύφθηκε λοιπόν ότι στους χοίρους υπάρχει γενετική προδιάθεση. Οι θηλυκοί που νοσούν έχουν ένα μεταλλαγμένο γονίδιο, το γονίδιο που περιέχει τις οδηγίες για την κατασκευή μιας πρωτεΐνης η οποία ρυθμίζει τη ροή ασβεστίου στα κύτταρα. Αυτή η μετάλλαξη τις κάνει ιδιαίτερα ευαίσθητες στο στρες, έναν από τους περιβαλλοντικούς παράγοντες που συμβάλλουν στην εμφάνιση της ασθένειας.

Πολυγονιδιακές παθήσεις

Είναι πολύ πιθανό ότι και στον άνθρωπο λειτουργούν παρόμοιοι μηχανισμοί. Ο Γουόλτερ Kέιλ, ψυχίατρος στο πανεπιστήμιο του Πίτσμπουργκ, ανακάλυψε ότι το 10% των ατόμων που πάσχουν από ανορεξία ή βουλιμία έχουν ένα συγγενή που υποφέρει από παρόμοια ασθένεια. Πρόκειται για εξαιρετικά υψηλό ποσοστό, αν σκεφτούμε ότι οι ασθένειες αυτές δεν είναι ιδιαίτερα διαδεδομένες - από ανορεξία πάσχει το 0,5% του γυναικείου πληθυσμού, ενώ από βουλιμία το 1-3%.

Οι γενετιστές γνωρίζουν ότι όταν μια ασθένεια εμφανίζεται συχνότερα σε μερικές οικογένειες αυτό σημαίνει ότι ίσως έχει κληρονομική προέλευση. Μελετώντας τους γνήσιους ή ομοζυγωτικούς διδύμους -οι οποίοι έχουν ακριβώς το ίδιο γενετικό υλικό-, διαπίστωσαν ότι όταν ένας από τους δύο αρρωσταίνει, ο άλλος έχει περίπου 60% πιθανότητες να αρρωστήσει. Το επόμενο βήμα ήταν η αναζήτηση του υπαίτιου γονιδίου. Όπως διευκρινίζει όμως ο Kέιλ, "δε φταίει ένα μόνο γονίδιο.

Όλες οι σύνθετες ασθένειες οφείλονται σε περισσότερα δυσλειτουργικά γονίδια. Η μετάδοση της ασθένειας δεν ακολουθεί τους στοιχειώδεις νόμους της γενετικής όπως διατυπώθηκαν από τον Mέντελ. Εξάλλου σπάνια η δράση μεμονωμένων γονιδίων εξηγεί πλήρως τις σύνθετες παθολογικές καταστάσεις". Για την πιο σοβαρή μορφή ανορεξίας η προσοχή των ειδικών επικεντρώνεται στο χρωμόσωμα 1. Τώρα γνωρίζουμε την ακριβή θέση στο γονιδίωμα -το σύνολο των γονιδίων που υπάρχουν στα χρωμοσώματά μας- πολλών γονιδίων που όταν δυσλειτουργούν αυξάνεται η πιθανότητα εκδήλωσης αυτής της πάθησης.

Στις πιο σοβαρές μορφές ανορεξίας οι ερευνητές εντόπισαν ένα γονίδιο που εμπλέκεται στη μεταφορά της νοραδρεναλίνης, ενός νευροδιαβιβαστή, ουσίας-"ταχυδρόμου" μηνυμάτων στο νευρικό σύστημα, που μεταφέρει σήματα στρες ανάμεσα στους νευρώνες. Η διατροφή είναι θεμελιώδης λειτουργία για την επιβίωσή μας και τα γονίδια που εμπλέκονται ή ρυθμίζουν το αίσθημα πείνας ή κορεσμού είναι πολυάριθμα. Πράγματι γεννιούνται στον υποθάλαμο του εγκεφάλου μετά από ανταγωνιστικές αλληλεπιδράσεις ρυθμιστικών νευροπεπτιδίων με νευροδιαβιβαστές και ορμόνες που δημιουργούν, αυξάνουν ή καταστέλλουν την όρεξη. Η πρώτη ουσία στην οποία οι ερευνητές επικέντρωσαν το ενδιαφέρον τους ήταν η σεροτονίνη, ένας ακόμα νευροδιαβιβαστής που μεταφέρει σήματα πείνας. Αν η σεροτονίνη ή η νοραδρεναλίνη παράγονται με ανισόρροπο τρόπο, τα ψυχολογικά χαρακτηριστικά των ατόμων μοιάζουν μ' εκείνα όσων υποφέρουν από ανορεξία ή βουλιμία: είναι τελειομανείς, αυστηροί, απαισιόδοξοι, αγχώδεις και με μηδενική αυτοεκτίμηση.

Η Έβελιν Άτα, από το State Psychiatric Institute, εξηγεί ότι οι ανορεξικές γυναίκες σταματούν ενστικτωδώς να τρώνε για να περιορίσουν τα υψηλά επίπεδα σεροτονίνης. Παύοντας όμως να τρώνε, ο εγκέφαλός τους παράγει ακόμα περισσότερη σεροτονίνη. Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος και η συμπεριφορά του ατόμου προσπαθεί ανεπιτυχώς να εξισορροπήσει τις βιοχημικές ανισορροπίες. Αυτό εξηγεί γιατί τα αντικαταθλιπτικά φάρμακα, που δρουν στα επίπεδα της σεροτονίνης, είναι αποτελεσματικά για πολλές διατροφικές διαταραχές όπως για το Σύνδρομο του Ισχνού Χοίρου.

Συνδυασμός θεραπειών

Στην κτηνιατρική σχολή του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, μια ομάδα ειδικών έδωσαν σε θηλυκούς χοίρους αμπεροζίδη, νευροληπτική καταπραϋντική ουσία που δρα στους υποδοχείς σεροτονίνης και νοραδρεναλίνης. Αυτή είχε αγχολυτική επίδραση, με αποτέλεσμα η θνησιμότητα των χοίρων να μειωθεί από το 50% στο 15%. Στον άνθρωπο όμως; Τα φάρμακα που κυκλοφορούν δεν είναι αποτελεσματικά. Στις ΗΠΑ εδώ και τρία χρόνια βρίσκεται σε εξέλιξη ένα πείραμα με τέσσερις ομάδες ανορεξικών. Η αγωγή της πρώτης ομάδας συνίσταται στην παροχή του αντικαταθλιπτικού φλουοξετίνη, ενώ στη δεύτερη η παροχή αντικαταθλιπτικού συνοδεύεται με ψυχοθεραπεία. Στην τρίτη ομάδα έκαναν μόνο ψυχοθεραπεία, ενώ στην τέταρτη μόνο διατροφική θεραπεία.

Τα καλύτερα αποτελέσματα έδωσε ο συνδυασμός ψυχοθεραπείας και φαρμάκων. Άλλες ουσίες όπως η σερτραλίνη και η παροξετίνη δίνουν ακόμα καλύτερα αποτελέσματα από τη φλουοξετίνη. Για την αντιμετώπιση της βουλιμίας παρέχουν αντικαταθλιπτικά σε μεγάλες δόσεις, τρεις φορές μεγαλύτερες από εκείνες που δίνουν στην περίπτωση της ανορεξίας. Όμως τα καλύτερα αποτελέσματα έδωσε ο συνδυασμός της φαρμακολογικής αγωγής με την ψυχοθεραπεία, η οποία διδάσκει πώς να ξεπερνάμε τις δυσκολίες και τις κρίσεις χωρίς να απέχουμε από το φαγοπότι ή να καταφεύγουμε σ' αυτό.